|
Tytu³: Cmentarze ?ydowskie. Wiadomo¶æ wys³ana przez: Kiara Pa¼dziernik 31, 2015, 20:05:16 Wiedza 2015-10-30 Cmentarze ?ydowskie. Co warto o nich wiedzie?? JAK NAZYWAMY ?YDOWSKI CMENTARZ? W przypadku cmentarzy ?ydowskich mo?emy spotka? si? z kilkoma okre?leniami. W j?zyku hebrajskim b?d? to: beit chaim (dom ?ycia), beit kwarot (dom grobów) czy beit olam (dom ?ycia wiecznego); w j?zyku jidysz – hajlike ort (?wi?te miejsce) oraz gute ort (dobre miejsce). W Polsce powszechnie przyj?te jest wywodz?ce si? prawdopodobnie z j?zyka niemieckiego s?owo „kirkut”. Warto wiedzie?, ?e dla niektórych osób – zw?aszcza cz??ci ?ydów urodzonych przed wojn? – okre?lenie „kirkut” ma zabarwienie pejoratywne. TRAKTOWANIE GROBU I CMENTARZA Istotna jest zasada nienaruszalno?ci grobu. Szcz?tki ludzkie maj? oczekiwa? na nadej?cie Mesjasza. Cmentarzy ?ydowskich nie wolno rozkopywa?, a ekshumacja dopuszczalna jest tylko w ?ci?le okre?lonych przypadkach. Najwa?niejsze jest to, co kryje ziemia. ?ydowski grób nie mo?e by? ponownie wykorzystany. Nie istnieje te? poj?cie „likwidacji” cmentarza. Ilustracja Cmentarz ?ydowski w Krynkach (foto: Krzysztof Bielawski) Cmentarze s? miejscem ?wi?tym, ale te? rytualnie nieczystym, dlatego przy wyj?ciu znajduje si? uj?cie wody, przy którym dokonuje si? ablucji. Przez szacunek dla zmar?ych na cmentarzu nie wolno spo?ywa? jedzenia, pi?, wnosi? Tory, a wi?c wykonywa? czynno?ci niedost?pnych dla nieboszczyka. Nie wolno wypasa? zwierz?t czy zbiera? siana. Nie mo?na te? traktowa? cmentarza jako skrótu drogi. FORMY ?YDOWSKICH NAGROBKÓW W Polsce groby oznacza si? z regu?y pionow? p?yt?, z j?zyka hebrajskiego zwan? macew? (hebr., pomnik). Na cmentarzach spotyka si? te? niewielkie budynki, tak zwane ohele (hebr., namiot). Kryj? one groby powszechnie szanowanych rabinów i cadyków. Ilustracja Chasydzi w drodze do ohelu w Nowym S?czu (foto: Krzysztof Bielawski) Przenikanie kultur sprawi?o, ?e – zw?aszcza na wielkomiejskich nekropoliach – nierzadko dostrze?emy te? pomniki o bardzo zró?nicowanej formie, przypominaj?ce nagrobki innych wyzna?. Na ?ydowskich grobach cz?sto widuje si? u?o?one kamyki. Prawdopodobnie obyczaj pochodzi z dawnych czasów, gdy zw?oki grzebano na pustyni. Zabezpieczenie przed zwierz?tami miejsca pochówku poprzez u?o?enie na nim kamieni by?o wyrazem szacunku dla zmar?ego. EPITAFIA NAGROBNE Przez setki lat napisy na macewach by?y wykonywane wy??cznie w j?zyku hebrajskim. Od XIX w. zacz??y pojawia? si? epitafia w j?zykach u?ywanych w danym kraju. Nierzadko napisy sporz?dzano w dwóch j?zykach, po hebrajsku z jednej strony macewy; po polsku, rosyjsku czy niemiecku – z drugiej. SYMBOLIKA NAGROBNA Na tradycyjnych macewach nie ma zdj?? czy podobizn zmar?ych. Mo?emy natomiast spotka? si? z bogat? symboliczn? ornamentyk?. Poni?ej podajemy powszechnie przyj?te znaczenie niektórych symboli: R?ce z??czone w ge?cie b?ogos?awie?stwa – symbol umieszczany na grobach zmar?ych z rodu Kohenów. Przechylony dzban lub misa – symbol zdobi?cy groby zmar?ych pochodz?cych z rodu Lewiego (ha–Lewi). Podwójne krzes?o lub r?ka trzymaj?ca lancet – oznaczenie grobu mohela, czyli osoby zajmuj?cej si? obrzezaniem. Skarbonka lub r?ka wrzucaj?ca monet? do skarbonki – relief umieszczany na macewach osób znanych ze swej dobroczynno?ci. Ilustracja Macewy na cmentarzu w Satanowie (foto: Krzysztof Bielawski) ?wiece lub ?wieczniki – p?askorze?by na macewach kobiet. To w?a?nie kobieta zapala szabatowe ?wiece. Z?amana ?wieca stanowi te? odniesienie do przerwanego ?ycia. Korona – t? p?askorze?b? umieszcza si? na grobach osób darzonych du?ym szacunkiem. Lew – znak plemienia Judy, ludu Izraela; symbol pot?gi, si?y, wyzwolenia i odkupienia. Ksi?gi lub szafy z ksi?gami – oznaczenie grobu osoby uczonej w Torze i Talmudzie lub sofera, czyli osoby przepisuj?cej ?wi?te ksi?gi. Tablice przykaza? i Zwoje Tory – symbole odwo?uj?ce si? do religijno?ci zmar?ego. PAMI?TAJ! M??czy?ni na cmentarzu ?ydowskim powinni nosi? nakrycie g?owy. Pami?taj o tym – oka?esz w ten sposób szacunek zmar?ym i nie urazisz innych osób odwiedzaj?cych to miejsce. http://www.sztetl.org.pl/pl/cms/wiedza/4912,cmentarze-zydowskie-co-warto-o-nich-wiedziec-/ Autor: Krzysztof Bielawski Tytu³: Odp: Cmentarze ?ydowskie. Wiadomo¶æ wys³ana przez: Kiara Pa¼dziernik 04, 2019, 15:25:42 SYMBOLIKA POCHÓWKOWA NA CMENTARZACH ?YDOWSKICH.
II. 44. Orze? jednog?owy na nagrobku kobiety. Tarnów Monika Krajewska SYMBOLIKA P?ASKORZE?B NA CMENTARZACH ?YDOWSKICH W POLSCE1 „Na ziemiach naszych widzi si? nieraz po cmentarzach ?ydowskich przedziwne kaÂmienie grobowe, pomniki swoi?cie rze?bioÂne i karbowane d?ugimi napisami, jakby jaki? stronice ksi?gi skalnej — a tak?e ozdobione rze?bami symboli i obrazów. Oprócz powik?anych linii i ornamentów, co zda si? rysuj? odbicie zawi?ych dróg my?li i t?sknot, spotyka si? tak?e rze?by symboli tradycyjnych. Czasem jakie? pot??ne ki?cie winogron, czasem wieloramienne ?wieczniÂki, to znów postacie jeleni i lwów. Ale tak?e gryfy i jednorogi — a niekiedy zrywaj?cy si? do lotu orze? — zdobi? te zapisane stronice pomników. Jednak g?ównie same napisy, poza tre?ci?, ju? sw? zewn?trzn? form? daj? wyraz tym kamieniom. St?d taki kamie? cmentarny wita czaÂsem przechodnia bardziej wymownym obÂliczem ni? niejedna twarz ?yj?cego cz?owieÂka." Stanis?aw Vincenz, Opowie?? o ?ydowsÂkim kamieniu Sztuka nagrobków ?ydowskich, która rozwija?a si? przez wiele wieków wsz?dzie tam, gdzie rozproszony by? naród ?ydowski, dostarcza nam niema?o przyk?adów zapo?ycze? ze sztuki lokalnej otaczaj?cych narodów oraz wp?ywu stylów obowi?zuj?cych w sztuÂce danej epoki. By?o jednak co?, co zawa?y?o na niej trwale i zdecydowa?o o jej odr?bno?ci: to zasady religii moj?eszowej i wywodz?ca si? z nich tradycja, strze?ona przez kolejne pokolenia. Jednym z najwa?niejszych czynników by? biblijny zakaz przedstaÂwiania postaci, uj?ty w s?owa: „Nie czy? sobie podobizny rze?bionej czegokolwiek, co jest na niebie w górze i co jest na ziemi w dole, i tego, co jest w wodzie pod ziemi?" (Pwt 5:8; por. te? Wj 20:4 i Pwt 4: 16—18)2. Uproszczeniem czy zgo?a fa?szem by?oby twierdzenie, ?e zakaz ten by? traktowany dos?ownie. Przecz? temu niezliczone przejawy sztuki ?ydowskiej, od mozaik i malowide? w staro?ytnych synagogach Azji Mniejszej, przez zdobione groteskami ?redniowieÂczne r?kopisy, tarcze na Tor? z postaciami Moj?esza i Aarona, srebra szabasowe i paschalne z przedstawieniami scen biblijnych i obyczajowych, po zachowan? jeszcze tu i ówdzie polichromi? polskich bó?nic, pe?n? realistycznych i fantastycznych zwierz?t. Zawsze jednak towarzyszy?a temu ?wiadomo?? zakazu; cz?sto te? d??no?? do jego — cho?by cz??ciowego — poszanowania. Tak powsta?y ró?ne iluminowane r?kopisy, mi?dzy innymi tzw. „ptasia Hagada" z XIII/XIV w., w której g?owy ludzkie zast?piono ptasimi. W polichromii bó?nicy w ?a?cucie ga??zie drzew zas?aniaj? twarze w scenie ofiarowania Izaaka. Takich przyk?adów jest wiele. By?o i tak, ?e twarze postaci biblijnych i alegorycznych na sprz?cie bó?niczym wgniatano, co Ba?aban nazywa? „obskurantyzmem religijnym".3 Spory o to, co jest dozwolone, trwaj? od staro?ytno?ci po dzi? dzie?. Czerpi? one argumenty z ró?nych interpretacji: dla jednych zakaz skierowany by? tylko przeciwko przedstawieniom plastycznym, mog?cym s?u?y? ba?wochwalstwu, inni za? rozszerzali go na ka?d? rze?b?, a nawet wszelk? sztuk? figuratywn?, ze szczególn? podejrzliwo?ci? traktuj?c podobizn? twarzy ludzkiej. Sztuka cmentarnych kamieni odzwierciedla te kontrowersje. Diamant wspomina przypadek obrazoburstwa, który spowodowa? „niewinny" nagrobek na cmentarzu w Bia?ymstoku.4 Problem dobrze obrazuje walka o rze?by nagrobne na cmentarzu przy ulicy G?siej w Warszawie opisana przez I. Schipera5: „Zwyci?stwo odniesione przez asymilatorów w sprawie napisów nagrobkowych, zach?ci?o niektórych z nich do uczynienia wy?omu równie? w spraÂwie rze?bionych dekoracji na pomnikach. Wedle przepisów religijÂnych i ?ci?le obserwowanych przez ortodoksj? zwyczajów mog?y by? na nagrobkach umieszczane u?wi?cone tradycj? dekoracje o motyÂwach zaczerpni?tych ze ?wiata zwierz?cego (lwy, jelenie, nied?wieÂdzie, owce, ptactwo itp.) i ro?linnego (kosze z owocami, winne grona, listowie etc.) oraz powtarzaj?ce si? od wieków w ?ydowskiej sztuce cmentarnej symbole, jak r?ce b?ogos?awi?ce, dzbanek lewitów , tarcza Dawida, ?wiecznik siedmioramienny, gasn?ce ?wieca itp. II. 45. Orze? dwug?owy, w „sercu", po?rodku, litery rozpoczynaj?ce epitafium, nad nim korona; w ro?linny ornament okalaj?cy inskrypÂcj? wplecione sylwetki jeleni. Piotrków, pocz. XIX w. Nie by?y natomiast dopuszczalne dekoracje figuralne, przedstawiaÂj?ce posta? ludzk? lub anio?ów na podobie?stwo cz?owiecze". Walka ta, przynajmniej formalnie, sko?czy?a si? tym, ?e „na nagrobkach — chocia?by sta?y na ,grobach post?powych' — nie wolno by?o w my?l regulaminu cmentarnego z 1913 r. ustawia? figur. Zabronionym te? by?o przyozdabianie nagrobków fotografiami zmar?ych lub symbolami sprzecznymi z ?ydowskimi poj?ciami religijnymi." Bod?cem do wydania tego zakazu by?y — jak przypuÂszcza Schiper — „przemycone odchylenia od tradycji". Jednym z tych wyj?tków, do dzi? zachowanym na cmentarzu, jest zdobny w rze?by amorków nagrobek Bergsonów. Nie dopi?? jednak celu M. Fajans, który ju? w 1987 r. próbowa? postawi? na grobie swojej ?ony Pauliny okaza?y nagrobek z dekoracj? figuraln?. Projekt pomnika przedstawiaj?cy m.in. anio?a zosta? pocz?tkowo przyj?ty przez Dozór cmentarza, jednak gdy sprawa opar?a si? o rabinat6 zezwoleÂnie cofni?to i na gotowym ju? pomniku anio?ka przekuto na klepsydr?, zostawiaj?c zreszt? skrzyd?a. Najwi?kszy sprzeciw, posuni?ty nawet do niszczenia i usuwania, wywo?a?y w latach dwudziestych pe?noplastyczne rze?by Abrahama Ostrzeg?, który „o?mieli? si? zaludni? cmentarz ?ydowski anio?ami" —jakkolwiek twarze ich by?y ukryte w d?oniach, w zgi?ciu r?ki lub os?oni?te skrzyd?ami7 (ii 4). W ko?cu jednak przyzwyczajono si? do rze?b Ostrzeg?. Te przejawy d??enia do nieskr?powanej wypowiedzi artystycznej nie nale?? jednak do tradycji ?ydowskiej sztuki nagrobÂnej. Na tradycyjnych nagrobkach ?ydów aszkenazyjskich, a wi?c tak?e i polskich, nie spotykamy prawie nigdy postaci ludzkiej. W?ród tysi?cy tradycyjnych macew o przebogatych motywach na cmentarzu warszawskim autorka znalaz?a dot?d zaledwie cztery p?askorze?by przedstawiaj?ce posta? ludzk?, i to za ka?dym razem odwrócon? ty?em. W dwu przypadkach posta? jak gdyby unosi si? ku niebu i jest uzupe?nieniem popularnej sceny z trzod? owiec u studni (il. 25). Kiedy indziej jest to rybak nad rzek? wyposa?ony w sie? i koszyk8, raz za? posta? na mostku — mo?e te? rybak a mo?e pasterz. S? to nagrobki z I po?owy XIX w. http://cyfrowaetnografia.pl/Content/3326/Strony%20od%20PSL_XLIII_nr1-2-8_Krajewska.pdf |
Polityka cookies
Darmowe Fora | Darmowe Forum