KOD PESZEROWY I WIEDZA WSPÓŁCZESNA

Chasydyzm Antyczny.

http://pl.wikipedia.org/wiki/Chasydyzm_antyczny

Chasydyzm antyczny (staro?ytny albo asydejczycy) powsta? w czasach hellenistycznych, czyli od momentu rozpocz?cia podbojĂłw przez Aleksandra Macedo?skiego (po roku 334 p.n.e.) jako reakcja pobo?nej cz??ci spo?eczno?ci ?ydowskiej na proces hellenizacji. Pierwsze wzmianki o nim mamy z II w. p.n.e. (1 Mch 2,42; 7,13; 14,6).

Chasydyzm antyczny koncentrowa? si? g?Ăłwnie na obronie to?samo?ci religijno-narodowej ?ydĂłw przed wszelkimi formami hellenizacji. St?d te? jego przedstawiciele poparli MachabeuszĂłw w wojnie z Seleucydami. Po zwyci?skiej wojnie i ukonstytuowaniu si? nowej dynastii Hasmoneuszy, asydejczycy, rozczarowani i zawiedzeni w swoich oczekiwaniach, zwrĂłcili ostrze swej krytyki przeciw nowej dynastii i jej polityczno-militarnemu kierunkowi rozwoju.

Jednak?e ju? wtedy, po ?mierci Judy Machabeusza (ok. 160 p.n.e.), zaznaczy?y si? w?rĂłd samych chasydĂłw tendencje roz?amowe. Momentem prze?omowym by?a uzurpacja (w ich rozumieniu) stanowiska arcykap?ana przez Jonatana Machabeusza w 152 r. p.n.e. (nie pochodzi? z linii kap?ana Sadoka).

By? mo?e to wydarzenie bezpo?rednio przyczyni?o si? do roz?amu w?rĂłd samych chasydĂłw na umiarkowany nurt faryzeuszy i bardziej radykalny – esse?czykĂłw, ktĂłrzy zerwali z Hasmoneuszami i oficjalnym judaizmem ?wi?tynnym. By? to w zasadzie koniec antycznego chasydyzmu, poniewa? dalsze losy roz?amowcĂłw to ju? odr?bne ruchy faryzeuszy i esse?czykĂłw.

Chasydyzm.

Chasydyzm (hebr. חסידות Chasidut, liczba mnoga chasidim – pobo?ni, bogobojni, czy?ci, uczniowie cadykĂłw) – ?ydowski ruch religijny lub pobo?no?ciowy o charakterze mistycznym, powsta?y w ?onie judaizmu. Wyst?powa? w historii w trzech odmianach, a mianowicie:

    * chasydyzm antyczny lub staro?ytny – jego przedstawiciele znani s? tak?e pod nazw? asydejczykĂłw (zw?aszcza w Biblii Tysi?clecia, wyd. III z 1990 r. i dalsze);
    * chasydyzm niemiecki zwany te? aszkenazyjskim lub nadre?skim;
    * chasydyzm polski, powszechnie i potocznie zwany po prostu chasydyzmem. Ta odmiana jest najszerzej znana, m.in. dlatego, ?e rozwija si? do dzi? (jako ruch o odmiennym charakterze co prawda, jest jednak w prostej linii spadkobierc? ruchu powsta?ego w XVIII wieku).

Chasydyzm Niemiecki

http://pl.wikipedia.org/wiki/Chasydyzm_niemiecki

Chasydyzm niemiecki (zwany te? nadre?skim lub aszkenazyjskim, albo od nazwy rodziny w?oskiej jako kalonimidzi) wywodzi? si? z po?udniowych Niemiec i rozkwita? na prze?omie XII i XIII wieku. Swym zasi?giem obj?? tereny Niemiec i pĂł?nocnej Francji.

By? to elitarny ruch o charakterze etyczno-mistyczno-pietystycznym i postrzegany jest rĂłwnie? jako osobna szko?a kabalistyczna. Chasydyzm nadre?ski nie przyj?? formy zorganizowanej wspĂłlnoty, lecz ruchu lu?no skupionego wokĂł? rodziny KalonimidĂłw z W?och, ktĂłrej przedstawiciele sprawowali nieformalne przywĂłdztwo szko?y. Byli nimi Juda he-Chasid Kalonimos – autor „Ksi?gi pobo?nych” (Sefer chasidim) i jego krewny Eleazar ben Juda z Wormacji.

Doktryna chasydĂłw nadre?skich by?a naznaczona panteizmem, gdy? postrzega?a Boga wszechmocnego w ka?dym przejawie ?ycia ?wiata. Charakterystyczna dla kalonimidĂłw by?a teologia modlitwy, w ktĂłrej przywi?zywano olbrzymi? wag? do sposobu odmawiania modlitw wed?ug ?ci?le okre?lonego uk?adu, zawartego w modlitewniku (sidur), ktĂłrego znaczenie by?o niemal tak wa?ne jak znaczenie Tory.

Kalonimidzi stosowali specjalne techniki medytacyjne, takie jak np. gematria i notarikon, przechodz?c tym samym w sfer? ezoteryzmu. Cz?owiek mia? obowi?zek odczytywa? wol? Boga i bezwarunkowo si? jej poddawa? m.in. poprzez bezwzgl?dne przestrzeganie Prawa, skruch?, pokut? i ascez?, a tak?e ?ycie w ubĂłstwie. Te praktyki mia?y pomĂłc w drodze do doskona?o?ci

Chasydyzm Polski

Chasydyzm polski, powszechnie i potocznie zwany po prostu chasydyzmem. Ta odmiana jest najszerzej znana, mi?dzy innymi dlatego, ?e rozwija si? do dzi?. Mimo ?e dzisiejszy chasydyzm jest wynikiem kilkuwiekowej ewolucji, to w prostej linii jest spadkobierc? ruchu powsta?ego w XVIII wieku.

 Atmosfera narodzin ruchu [edytuj]

Na prze?omie XVII i XVIII wieku, w okresie wojen i powsta? kozackich, bezustannych przemarszĂłw wojsk, oblegania miast i krwawych utarczek (por. hajdamaczyzna), zaistnia?a szczegĂłlnie trudna sytuacja polityczno-ekonomiczna.

W?rĂłd ludno?ci wschodniej cz??ci Rzeczypospolitej poci?ga?a za sob? n?dz? i poczucie sta?ego zagro?enia. Sprzyja?o to radykalizacji postaw.

Ludno?? ?ydowska odchodzi?a od ortodoksji. Wzros?o zainteresowanie mistyk?. Popularno?? zdobywa?y ruchy mesjanistyczne i nauki kabalistyczne wywodz?ce si? jeszcze ze ?redniowiecza.

Wyodr?bnienie si? chasydyzmu w swej klasycznej formie poprzedzi?o objawienie si? Mesjasza Sabbataja Cwi w 1665 roku i powstanie sabataizmu. PĂł?niej wyodr?bni?a si? cz??ciowo inspirowana sabataizmem kontrtalmudyczna sekta prochrze?cija?ska, frankizm, ktĂłr? za?o?y? wyros?y w sabatajskim ?rodowisku Jakub Lejbowicz Frank. ZarĂłwno frankizm, jak i sabatyzm nie zagrozi?y powa?nie ?ydowskiej ortodoksj

 Powstanie chasydyzmu [edytuj]

Na taki grunt trafi?y nauki jednego z w?drownych kaznodziei, Izraela ben Eliezer Baal Szem Towa (ur. 1700; zm. 1760).

Dzia?a? on g?Ăłwnie na Podolu, gdzie z czasem osiedli? si? w miasteczku – Mi?dzybĂł?. BeSzT by? zauroczony ?ydowskim mistycyzmem (kaba??), ale w swoich pogl?dach nie lekcewa?y? tradycji talmudycznej. Jego nauka by?a prĂłb? syntezy tradycjonalizmu ?ydowskiego z mistycyzmem, wyra?on? prostym j?zykiem i wymierzon? w ortodoksj? ?ydowsk?, jej skostnienie i formalizm.

BeSzT uwa?a? za zb?dne po?rednictwo rabinĂłw w kontaktach z Bogiem i zag??bianie si? w tajniki i zawi?o?ci Talmudu. Spotka? si? przez to z ostr? krytyk? ortodoksĂłw.

G?osi? zwalczanie z?a nie z?em, ale dobrem, ktĂłre nale?y dostrzec jako aspekt pewnego rodzaju bosko?ci i sprowadzenia go nast?pnie ku dobru. W my?l tego ka?dy mĂłg? liczy? na oczyszczenie i nagrod?, gdy? cz?owiek (a w zasadzie jego dusza) jest z??czony z Bogiem mi?o?ci? (hebr. dewekut – "przylgni?cie", "zespolenie si?").

Z??czenie si? z Bogiem by?o osi? intelektualn? chasydyzmu. BeSzT naucza?, ?e Boga nale?y chwali? nie poprzez umartwianie si? i ascez?, ale poprzez m?dre i radosne korzystanie z ?ycia i darĂłw, jakie z sob? niesie. Pobo?no?? w tym uj?ciu by?a afirmacj? ?ycia.

Wynika?a st?d niespotykana na tak? skal? forma czczenia Boga poprzez taniec i ?piew, a tak?e, charakterystyczna dla chasydĂłw, forma modlitwy ekstatycznej prowadz?cej do stanu radosnego uniesienia i zachwytu (hebr. hitlahawut – "entuzjazm"). Taka modlitwa powinna cz?owiekowi przynie?? rado?? i pogod? ducha, co oznacza?o zespalanie si? z Bogiem. Nie wyklucza?o to kontemplacji i nieustannej s?u?by Bogu, ktĂłra wype?nia?a ca?e ?ycie chasyda.

W nauce BeSzTa dostrzec mo?na echa panteizmu chasydĂłw nadre?skich, gdy? podobnie jak oni stara? si? dostrzec wszechobecno?? Boga w ka?dym aspekcie ?ycia.

Dzie?o Beszta kontynuowa? jego ucze? i g?Ăłwny teoretyk chasydyzmu, Dow-Ber z Mi?dzyrzeca, zwany tak?e Wielkim Maggidem.

W niektĂłrych kwestiach Dow-Ber rĂł?ni? si? od swego poprzednika i skierowa? chasydyzm na tory doktryny luria?skiej, czyli nauki kabalistycznej w uj?ciu Izaaka Lurji, ktĂłra g?osi?a m.in. teori? „boskich okruchĂłw” (iskier), ktĂłre cz?owiek powinien podnosi? poprzez swoje czyny moralne, d???c w ten sposĂłb do u?o?enia „boskiego porz?dku” (hebr. tikun).

Dow Ber uwypukli?, w oparciu o kaba?? i nauk? BeSzTa, znaczenie roli cadyka ("sprawiedliwego"). Cadyk by? kim? w rodzaju „nad-chasyda” i wybra?cem Boga. Jego doskona?o?? nie mia?a wynika? ani z urodzenia, ani z pozycji spo?ecznej, ale z jego osobistego talentu, ktĂłry przyci?ga? wiernych. Cadyk mĂłg? upora? si? z n?dz? ?wiata i osi?gn?? harmoni? w dualistycznie pojmowanej koncepcji dobra i z?a, ktĂłre koegzystowa?y obok siebie jako wyraz boskiej wielo?ci.

Do okre?lenia roli i pozycji cadyka przyczyni? si? Elimelech z Le?ajska (1717-1787), a jednym z bardziej znacz?cych kontynuatorĂłw BeSzTa by? te? Jakub JĂłzef ha-Cohen z Po?onnego (zm. 1769).

Atutem chasydyzmu by?a jego prostota i radosny odbiĂłr ?wiata, niestawiaj?cy barier i wymogĂłw, takich jak asceza czy pokuta. Idee rado?ci, braterstwa i mi?o?ci stanowi?y os?od? w tak trudnym dla ?ydĂłw kresowych okresie dziejĂłw.

Chasydyzm oscylowa? mi?dzy oczekiwaniem na koniec ?wiata, a wygodnym urz?dzeniem sobie ?ycia w atmosferze radosnej egzaltacji, przy jednoczesnym uwolnieniu si? od surowych norm narzucanych przez tradycyjny judaizm rabiniczny.

W ogĂłlnym uj?ciu chasydyzm d??y? do poprawy losu i stworzenia lepszych warunkĂłw ?ycia w lokalnej spo?eczno?ci.

W chasydyzmie, przynajmniej je?li chodzi o jego wczesne stadium, du?? rol? odgrywa?y kobiety. Mog?y one bardziej aktywnie uczestniczy? w ?yciu religijnym i spo?ecznym ruchu, a tak?e uczestniczy?y we wspĂłlnym tancu.


 Dalszy rozwĂłj w XVIII wieku [edytuj]

Rozwojowi chasydyzmu sprzyja?o rozproszenie osadnictwa ?ydowskiego, co powodowa?o os?abienie autorytetu tradycyjnych centrĂłw rabinackich. To zjawisko wynika?o z kolei z ogĂłlnego os?abienia samorz?du ?ydowskiego, zw?aszcza po 1764 r. Wtedy w wyniku ostrego kryzysu ekonomicznego w?rĂłd ?ydĂłw w Rzeczypospolitej zniesiono ?ydowski Sejm Czterech Ziem – Waad arba aracot (hebr.). Cho? krĂłl Stefan Batory ustanowi? go w 1580 r. g?Ăłwnie w celach fiskalnych, to de facto pe?ni? on rol? g?Ăłwnego organu samorz?du ?ydowskiego w Rzeczypospolitej.

Kryzys struktury organizacyjnej sprzyja? wzrostowi znaczenia autonomicznych wspĂłlnot chasydzkich zgrupowanych wokĂł? cadykĂłw. Stopniowo zacz?? si? wyodr?bnia? odr?bny obrz?dek oparty na praktyce sefardyjskiej (w odrĂł?nieniu od miejscowego aszkenazyjskiego).

Zacz??y powstawa? chasydzkie domy modlitwy – klojzy. W przeciwie?stwie do ?redniowiecznego chasydyzmu elitarnego, nowo?ytny polski chasydyzm, zacz?? si? rozszerza? g?Ăłwnie w?rĂłd ubogich warstw ludno?ci, przyjmuj?c charakter ruchu ludowego o coraz szerszym zasi?gu terytorialnym.

Z Ukrainy, gdzie przewodzi? chasydyzmowi Lewi Izaak z Berdyczowa oraz Nachman z Brac?awia, przeszed? stopniowo na Litw?, gdzie du?? rol? odgrywa? Szneur Zalman z LadĂłw, a nast?pnie przesun?? si? do ?rodkowej Polski, gdzie przywĂłdcami byli: wspomniany ju? wcze?niej Elimelech z Le?ajska, Jakub Izaak Horowic, zw. Widz?cym z Lublina czy Jakub Izaak z Przysuchy.

Konflikt z ortodoksj? [edytuj]

Oczywi?cie sytuacja taka wywo?a?a ostry kryzys w ?onie judaizmu na terenie Rzeczypospolitej, gdy? chasydyzm stan?? na drodze tradycyjnemu judaizmowi rabinicznemu (zwanemu przez chasydĂłw misnagdim – "przeciwnicy").

Coraz szerszy zasi?g terytorialny chasydyzmu, zupe?nie nowy styl ?ycia i mod?Ăłw oraz nieco swobodniejsze podej?cie do spraw wiary, (m.in. poprzez realizacj? has?a, ?e „Bogu nale?y s?u?y? w rado?ci”), nie podoba?o si? rygorystom rabinackim. Rozpocz??a si? walka tradycjonalistĂłw z chasydami, w ktĂłrej nie przebierano w ?rodkach.

SzczegĂłlnie ostre formy walki by?y na Bia?orusi i Litwie, gdzie Wilno („Jerozolima PĂł?nocy”) by?o bastionem uczonych rabinĂłw reprezentuj?cych tradycyjny judaizm. Przedstawiciele judaizmu rabinackiego zarzucali chasydom m.in. herezj?, zaniedbywanie studiowania Tory i Talmudu, kult cadykĂłw, niszczenie instytucji rodziny, nieprzystojn? form? podczas modlitw przejawiaj?c? si? poprzez taniec i krzyki itp.

Wielokrotnie ob?o?ono ich kl?twami (1772, 1781, 1785 i 1796). Rozp?dzano zgromadzenia chasydĂłw, palono ich pisma i zamykano klojzy. Podj?te akcje nie przynios?y po??danego skutku - os?abienia wp?ywĂłw chasydyzmu.

Z drugiej strony chasydyzm mia? wrogĂłw nie tylko w obozie ortodoksyjnego judaizmu rabinackiego. Zwalczali go rĂłwnie?, cho? nie tak radykalnie, zwolennicy idei o?wieceniowych, np. Mendel Satanower (ur. 1750; zm. 1832), ktĂłry by? zwolennikiem radykalnej reformy o?wiaty i poprawy losu ?ydowskich mas. Jego zdaniem chasydzi utrzymywali lud w stanie ubezw?asnowolnienia.

Mimo tych atakĂłw chasydyzm w dalszym ci?gu pr??nie si? rozwija?. Szneor Zalman ben Baruch (ur. 1747; zm. 1812) prĂłbowa? stworzy? bardziej racjonalny aspekt ruchowi i gruntowniejsze podstawy intelektualne. Ta prĂłba odnowy chasydyzmu spowodowa?a wyodr?bnienie si? w nim od?amu zwanego Habadem. Zalman pad? jednak ofiar? ortodoksĂłw ?ydowskich, ktĂłrzy wydali go carskiej policji (1797 r.). Zaogni?o to stosunki mi?dzy rabinami a chasydami na terenach zaboru rosyjskiego, a sam Zalman zyska? statut m?czennika.

W XIX w. wp?ywy HaBaD-u w chasydyzmie zyska?y przewag? na terenie Polski i Litwy, a na wschodzie chasydyzm sk?ania? si? bardziej ku mistycyzmowi. Na prze?omie XVIII i XIX w. umocni?a si? pozycja cadyka we wspĂłlnocie, poniewa? uregulowano kwesti? sukcesji, czyni?c z niego funkcj? dziedziczn?. To z kolei wzmocni?o i skonsolidowa?o same wspĂłlnoty, ktĂłre od tej pory by?y stabilnymi o?rodkami wokĂł? powstaj?cych dynastii cadykĂłw (m.in. w Mi?dzybu?u, Be?zie, Przysusze, Kocku, Aleksandrowie ?Ăłdzkim z dynasti? DanzigerĂłw i w GĂłrze Kalwarii z rodem AlterĂłw na czele.

WokĂł? poszczegĂłlnych dynastĂłw cadyckich zacz??y rozwija? si? niezale?ne s?dy, szko?y i instytucje religijne. W pewnych sytuacjach doprowadza?o to do sytuacji, ?e pewne kr?gi chasydyzmu ulega?y przemianom w kierunku centralizacji wokĂł? lokalnych dynastĂłw cadykĂłw cudotwĂłrcĂłw, a to z kolei poci?ga?o za sob? pewne skostnienia jego form w ?ci?le hierarchicznych instytucjach.

Chasydyzm w trakcie rozbiorĂłw [edytuj]

Chasydyzm by? od samego pocz?tku ruchem zdecentralizowanym i rĂł?norodnym, a dalsze pog??bienie rĂł?nic w ?onie ruchu przynios?y rozbiory. Jego losy by?y odmienne w poszczegĂłlnych zaborach.

W zaborze rosyjskim judaizm rabiniczny (maj?cy tam w?a?nie najsilniejsze swoje o?rodki) w dalszym ci?gu zwalcza? chasydyzm. Konflikt trwa? tam do 1804, kiedy to w?adze rosyjskie zezwoli?y na indywidualny rozwĂłj ugrupowaniom ?ydowskim.

Inna sytuacja by?a w zaborze austriackim, gdzie wobec poparcia jakiego w?adze udziela?y Haskali, chasydzi i ortodoksi wspĂłlnie zwalczali o?wieceniowe tendencje w ?onie judaizmu. Dosz?o nawet do tego, ?e pierwsze pismo chasydzkie opublikowane w tym zaborze, „Noam Elimelech” (1787) posiada?o aprobat? rabinack?.

Z kolei na terenie zaboru pruskiego rozwĂłj chasydyzmu zosta? w znacznym stopniu ograniczony przez w?adze pruskie, ktĂłre przychylnie nastawione by?y do zamo?nych ?ydĂłw i do Haskali (ktĂłra swoje centrum mia?a w Berlinie).

Apogeum rozwoju chasydyzmu nast?pi? mniej wi?cej w po?owie XIX wieku, kiedy to liczba zwolennikĂłw si?gn??a ok. 5 mln i nast?pi? rozkwit poszczegĂłlnych dynastii cadykĂłw.

Je?li chodzi o rozk?ad terytorialny chasydyzmu, to ruch ten przede wszystkim skoncentrowa? si? we wschodniej cz??ci dawnej Rzeczypospolitej, a zw?aszcza w Galicji i na Bukowinie, gdzie chasydzi stanowili wi?kszo?? ?ydĂłw. Chasydyzm mia? te? du?o zwolennikĂłw w zaborze rosyjskim, a najmniejsze w pruskim.

Stopniowo mala? opĂłr judaizmu rabinackiego wobec chasydyzmu. Przyczyni? si? do tego m.in. fakt, ?e ortodoksi szukali sojusznika w walce przeciw reformatorskim ruchom nowych czasĂłw. W gruncie rzeczy chasydyzm zaczyna? by? akceptowany przez coraz wi?ksz? liczb? uczonych talmudystĂłw i rabinĂłw. Dochodzili oni do wniosku, ?e chasydyzm w zasadzie nie zrywa? z tradycyjnym kultem, ani nie obala? przepisĂłw wiary, lecz jedynie co niektĂłre z nich upraszcza?, zachowuj?c podstawowe zwyczaje. Nigdy jednak do ko?ca nie zaakceptowali chasydzkich praktyk religijnych.

Inn? spraw? jest, ?e sam chasydyzm tak naprawd? nigdy nie by? ruchem antyjudaistycznym, ani wywrotowym, bo bardziej koncentrowa? si? na zmianie form zewn?trznych i praktyk kultowych. Przez to w momencie pojawienia si? ruchĂłw laicyzacyjnych i modernizacyjnych, z ugrupowania wyzwolicielskiego na pocz?tku, zmieni? si? w stra?nika tradycji i ortodoksji.

Od I wojny ?wiatowej do dzi? [edytuj]

I wojna ?wiatowa przynios?a chasydyzmowi dezintegracj? i rozproszenie m.in. w wyniku zmian politycznych, jakie nast?pi?y po wojnie, kiedy to granice pa?stw znacznie si? pozmienia?y. Wtedy te? du?o zwolennikĂłw chasydyzmu wyemigrowa?o do USA, daj?c tam pocz?tek dalszej egzystencji w innych warunkach. W ZSRR chasydyzm zosta? w zasadzie wyeliminowany. Funkcjonowa? na terenie II RP, ale tylko do czasĂłw II wojny ?wiatowej, kiedy to w efekcie Holocaustu ca?kowicie znikn?? z terenĂłw Europy ?rodkowo-wschodniej.

Po II wojnie ?wiatowej chasydyzm rozwija? si? (i rozwija si? nadal) g?Ăłwnie na terenach USA i w Izraelu, staj?c si? symbolem skrajnej ortodoksji.

Bibliografia [edytuj]

    * Jan DoktĂłr, Pocz?tki chasydyzmu polskiego (2004)
    * Ignacy Schiper, Przyczynki do dziejĂłw chasydyzmu w Polsce (1992)

?rĂłd?o „http://pl.wikipedia.org/wiki/Chasydyzm_polski”
Kategorie: Historia ?ydĂłw w Polsce • Chasydyzm
artyku?dyskusjaedytujhistoria i autorzy

Symbolika nagrobkowa  na macewach

iejscach, ktĂłre w czasie II wojny ?wiatowej, w czasie Zag?ady, sta?y si? cmentarzami ?ydĂłw polskich. To o?rodki zag?ady: Auschwitz, Be??ec, Che?mno nad Nerem, SobibĂłr, Treblinka, obozy koncentracyjne, obozy pracy, miejsca strace? na skraju miast i lasĂłw. W wielu miejscach s? tam pomniki pami?ci, ale i s? miejsca zapomniane.

    Nie uczynisz sobie pos?gu...

    W Ksi?dze PowtĂłrzonego Prawa 5,8 jest powiedziane: „nie uczynisz sobie pos?gu ani ?adnego obrazu tego, co jest na niebie wysoko albo na ziemi nisko lub w wodzie poni?ej ziemi”, a wi?c nie wolno umieszcza? na nagrobkach postaci ludzkich. TwĂłrcy nagrobkĂłw omijali ten zakaz poprzez rze?bienie postaci z ptasi? g?ow? lub zakrywanie jej r?k? czy kapeluszem. Cz?sto uciekano si? do sytuacji pars pro toto – r?ka trzyma dzban, piĂłro lub ?wiec?.

    Dla podkre?lenia ?ydowskiego pochodzenia zmar?ego ju? od staro?ytno?ci umieszczano na pomnikach takie symbole jak: menor? – siedmioramienny ?wiecznik stoj?cy niegdy? w ?wi?tyni Jerozolimskiej, winne grono – symbol ludu Izraela, lwa – znak pokolenia Judy, a od XIX wieku gwiazd? Dawida jako symbol Ziemi Obiecanej.

    Najcz?stszym symbolem nagrobkĂłw kobiecych s? ?wieczniki ze z?amanymi ?wiecami, poniewa? to kobieta strze?e ogniska domowego i zapala ?wiece w czasie wieczerzy szabatowej.

    RĂłwnie? ptak na nagrobku nawi?zuje do imion kobiecych – Cipora (hebr.), Fajgel (?yd.).

    Na nagrobkach m??czyzn umieszcza si? d?onie w ge?cie b?ogos?awie?stwa –wskazuje on, ?e zmar?y pochodzi? z rodu arcykap?ana Arona i jego potomkowie pe?nili funkcje kap?anĂłw (kohenĂłw) w ?wi?tyni Jerozolimskiej.Misa i dzban – na grobach m??czyzn to znak, ?e byli oni z plemienia Lewiego i w czasach biblijnych ich praojcowie pe?nili s?u?b? w ?wi?tyni i mi?dzy innymi obmywali r?ce kohenom.

    Cz?ste symbole imion m?skich przedstawione by?y poprzez zwierz?ta: lew – Arie Lejb, Juda; jele? – Cwi, Hirsz, Naftali; nied?wied? – Dow, Ber; wilk – Wolf, Zew, Beniamin, go??b – Jona.

    RĂłwnie? inspiracj? do przedstawiania wizerunkĂłw zwierz?t na nagrobkach, g?Ăłwnie m?skich, jest sentencja z Pirke Avot: „B?d? silny jak lampart, lekki jak orze?, r?czy jak jele?, pot??ny jak lew, aby wype?nia? wol? Twego Ojca w niebie”.

    ZawĂłd zmar?ego przekazywano poprzez atrybuty, np. g?sie piĂłro – sofer, przepisuj?cy tekst Tory, ale rĂłwnie? pisarz; podobnie ksi?gi – to zawĂłd, ale te? osoba studiuj?ca Tor? i Talmud, powa?ana za sw? wiedz? religijn?; lancet – mohel wykonuj?cy obrzezanie; mo?dzierz – aptekarz, lekarz; skarbonka – osoba wspomagaj?ca biednych, dobro czyni?ca.

    Z?amane drzewo, z?amana kolumna, gasn?ca ?agiew, klepsydra to symbole, ktĂłre pojawiaj? si? rĂłwnie? w innych religiach jako symbole ?mierci. Nie jeste?my w stanie wyja?ni? wszystkich symboli pojawiaj?cych si? na nagrobkach. Trzeba by zna? teksty hebrajskie, literatur? rabiniczn? i nieograniczon? pomys?owo?? ludzk?.