1.2.1 Absolutyzm o?wiecony – reformy w duchu o?wieceniowym i jego paradoksalne konsekwencje
Zanim powsta?y pierwsze pa?stwa narodowe w XIX w, stulecie wcze?niej mia?y miejsce wydarzenia które przygotowa?y powstanie nowych form politycznych i ekonomicznych , filozofia o?wiecenia w znacz?cy sposób przyczyni?a si? do ukszta?towania si? nowej wizji pa?stwa , cz?owieka i roli w?adzy w spo?ecze?stwie. Dla koronowanych g?ów szczególnie interesuj?ca by?a forma w?adzy opieraj?ca si? na o?wieceniowych idea?ach , jednocze?nie jednak gwarantuj?c? a nawet rozszerzaj?c? dotychczasowe proregatywy w?adcy. Takim modelem idealnym w tamtym czasie by? absolutyzm o?wiecony, najcz??ciej wi??e si? t? form? rz?dów z pa?stwem Fryderyka II lub Rosj? Katarzyny Wielkiej. Jednak to Fryderyk II by? pierwszym i najwybitniejszym przedstawicielem o?wieconego w?adcy na tronie. G?ównymi elementami o?wieconego absolutyzmu by?y:
- racjonalizacja i laicyzacja teorii pa?stwa, odrzucone zosta?y uzasadnienia transcendentne i teokratyczne; pa?stwo od tego czasu jest tworem ?wieckim o wy??cznie lub g?ównie doczesnych cechach, celach racjonalnych i utylitarnych.
- w?adca nie jest ju? przedstawicielem Boga na ziemi , lecz moc swej w?adzy czerpie z konstrukcji umowy spo?ecznej
- W?adca wed?ug Fryderyka II przejmowa? pe?ni? w?adzy nad spo?ecze?stwem za jego rzekom? zgod?, jednak?e w?adza raz ju? przej?ta , nie podlega?a ju? zwrotowi ani ?adnej kontroli, ?adnym formalnym ograniczeniom; podanym nie przys?ugiwa?y ?adne prawa ??dania od w?adcy wyliczenia si? ze swego rz?dzenia. W ten sposób w?adca by? co prawda pierwszym s?ug? pa?stwa(Staatsdiener) , nie podlegaj?c jednak ?adnym ograniczeniom.[11] ?ród?em teoretycznym tej ideologii by?a XVII wieczna teoria prawa natury.
Wzorem by?a tu teoria Hobbesa który opowiada? si? za siln? w?adz? pa?stwow?, wp?yw na kszta?towanie si? tej doktryny mia?y równie? pewne elementy spinozizmu , a tak?e pewne elementy tradycji protestanckiej. Christian Wolff po??czy? wszystkie te elementy w spójn? ca?o?? tworz?c tzw. prusk? szko?? polityki i prawa w XVIII w i z któr? nale?y wi?za? Fryderyka II.[12] Szko?a Wolffa bardzo mocno podkre?la?a ?cis?y zwi?zek nauki o prawach z obowi?zkami w?adcy, co prowadzi?o do formu?y umowy spo?ecznej jako podstawy w?adzy monarchy, jednak?e w?adca tak czy owak, mia? pozosta? nad ludem, monarcha móg? by? o?wieconym i m?drym despot? , ale nie mo?na by?o go obali?. Dla Fryderyka II osobiste rz?dy w?adcy by?y jego moralnym obowi?zkiem , król nie b?d?c praktycznie kontrolowanym przez ?adne si?y zewn?trzne , wed?ug Fryderyka Wielkiego jak i filozofów by? jednak ograniczony samym faktem natury swej w?adzy , poniewa? jego powinno?ci? by?o realizowanie interesów pa?stwa, to za? stanowi?o racj? bytu i przyczyn? zawarcia kontraktu spo?ecznego, w którym ogó? zrzek? si? swych praw na rzecz jednostki – w?adcy. W?adca winien d??y? do uszcz??liwienia swych poddanych poprzez m?dre rz?dy i sta?e reparowanie (reformowanie) instytucji pa?stwowych. Konsekwencj? przyj?cia tych za?o?e? by?o u?ywanie przez Fryderyka II obok tytu?u w?adcy Prus tak?e formu?y Rex Borussorum – król Prusaków.[13]
Nowa ideologia polityczna przyczyni?a si? do zwi?kszenia tempa reform w wielu ga??ziach gospodarki i polityki. Na pocz?tku swych rz?dów Fryderyk Wielki postanowi? zreformowa? funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwo?ci , król pruski uwa?a? zgodnie z idea?ami o?wiecenia nale?y d??y? do humanitaryzacji prawa karnego. 3 czerwca 1740r Fryderyk podj?? decyzj? o zniesieniu tortur jako ?rodka dowodowego w procesie. Utylitaryzm i racjonalno?? okre?la?y polityk? kryminaln? prowadzon? przez króla pruskiego, ?agodzenie wyroków za przest?pstwa kryminalne i u?askawienia znacznie zmieni?y oblicze pruskiej procedury karnej. Likwidacja w praktyce s?dowej szczególnie rzucaj?cych si? w oczy okrutnych b?d? absurdalnych urz?dze? feudalnego prawa karnego by?a ogromnym krokiem na przód , podobnie jak fakt , ?e nowe przepisy uwzgl?dnia?y proporcjonalno?? czynu w stosunku do kary , oraz k?adziono nacisk na element odstraszania , ale równie? kara mia?a by? ?rodkiem prewencji maj?c? na celu resocjalizacj? osoby skazanej.
Jednolity system prawa stanowionego by? jednym z charakterystycznych elementów wdro?onych przez Fryderyka II, skodyfikowano wtedy cz??ciowo prawo osobowe i rzeczowe ( Corpus iuris Fridericiani) po ?mierci Fryderyka Wielkiego wszed? w ?ycie Allgemeines Landrecht für die preussischen Staaten , kodeks ten zawiera? wi?kszo?? postulatów w?adcy w zakresie reformy prawa cywilnego. Du?e znaczenie dla dzia?alno?ci ustawodawczej monarchy mia?o powo?anie w 1781r. komisji legislacyjnej( Gesetzkommision), która mia?a opracowa? projekty aktów prawnych , celem tej komisji by?o stworzenie mo?liwie niezale?nego od w?adzy administracyjnej korpusu s?dów publicznych. W swych konsekwencjach prowadzi? to mia?o do znanej w XIX wieku konstrukcji pa?stwa prawa( Rechtsstaat). Reformy administracyjne i s?downicze znacznie przybli?y?y pa?stwo Fryderyka Wielkiego do tego idea?u , spowodowa?o to te? , ?e ?wiadomo?? podanych zacz??a si? podnosi? mo?liwo?? dochodzenia swoich praw równie? narodowych przed s?dami powszechnymi równie? mia?o niebagatelne znaczenie. W?adca z pomaza?ca bo?ego sta? si? pierwszym s?ug? pa?stwa, odrzucenie blichtru , zb?dnych formu? pozbawionych tre?ci , racjonalizm , rzeczowo?? to zasadnicze elementy absolutyzmu o?wieconego. Fryderyk Wielki od wszystkich swych podanych wymaga? takiego samego zaanga?owania od urz?dnika, pastora czy ch?opa w pracy dla pa?stwa. Upadek starej teokratycznej ideologii na której dot?d opierano funkcjonowanie pa?stwa, sprawi?o , ?e w t? polityczn? pró?ni? wesz?a nowa narodowa idea. O?wiecenie w istocie by?o fundamentem na którym zacz??y si? formowa? nowe struktury spo?eczne i polityczne zwane narodami. Absolutyzm o?wiecony ze swoim humanitaryzmem i humanizmem znacznie przyczyni? si? do przy?pieszenia tego procesu. Fryderyk II jako pierwszy w?adca wprowadzi? przymus szkolny , powszechna edukacja na podstawowym poziomie równie? odegra?a udzia? w narodzinach nacjonalizmu.[14] Narodziny nacjonalizmu i nowoczesnych narodów wi??e si? jednak z rewolucj? francusk? , przewrót polityczny zapocz?tkowa? równie? przemiany w ?wiadomo?ciowe w?ród zwyk?ych ludzi , poczucie odr?bno?ci od innych ludów jest w?a?nie dziedzictwem rewolucji francuskiej.
1.2.2 Dorobek Rewolucji Francuskiej
Rewolucyjna Francja otworzy?a nowy rozdzia?a w dziejach ludzko?ci, obalono nie tylko struktury starej monarchii, ale tak?e rozpocz?to budow? zupe?nie nowego spo?ecze?stwa opartego nie na lojalno?ci wobec korony lecz na jedno?ci wszystkich obywateli Republiki. W czasach monarchii partykularyzmy lokalne by?y bardzo silne przejawia?o si? to w do?? poka?niej liczbie dialektów , wielu francuzów czu?o si? wtedy raczej Gasko?czykami, Burgundami, Pikardami , ale nie by?o poczucia narodowej jedno?ci takiej jak? stworzy?a rewolucja. Dla króla podzia?y te by?y jednak w pewnym sensie wygodne , czyni?y bowiem z g?owy pa?stwa arbitra mi?dzy interesami i aspiracjami przedstawicieli poszczególnych prowincji. Konserwaty?ci , przedstawiciele stanów uprzywilejowanych równie? korzystali na rozbiciu j?zykowym i kulturowym pa?stwa. Stan ten trwa? do 4 sierpnia 1789r na tym historycznym posiedzeniu oprócz wielu ofiar na o?tarzu równo?ci i jedno?ci narodowej z?o?ono przywileje miast i prowincji , zasypuj?c w ten sposób lokalne partykularyzmy. Przyj?to wtedy zasad? , ?e historia i geografia nie mog? dyktowa? warunków polityce. Tworz?c departamenty niezbyt wielkie i mniej wi?cej równe jednostki administracyjne zapewniono triumf w?adzy zbli?onej do obywatela i sukces egalitaryzmu.[15] Powszechne i równe dla wszystkich mia?o by? równie? szkolnictwo, za pomoc? edukacji starano si? wprowadzi? nie tylko jednolity model nauczania , ale równie? chciano osi?gn?? bardzo istotny cel polityczny- unifikacj? j?zyka. Likwidacja prowincji i wprowadzenie departamentów nie zlikwidowa?o odr?bno?ci j?zyków lokalnych, szko?a mia?a zlikwidowa? ten problem. Najpierw w 1793 r wydano dekret przyznaj?cy j?zykowi francuskiemu monopol w nauczaniu, konstytucja za? przyznawa?a obywatelstwo tylko tym osobom które potrafi?y wykaza? si? umiej?tno?ci? czytania i pisania. Unifikacj? j?zyka przeprowadzano równie? poprzez powszechny pobór do wojska, rozkazy by?y wydawane w j?zyku urz?dowym, w ten sposób równie? starano si? urzeczywistni? plan likwidacji partykularyzmów j?zykowych. Starania w?adz rewolucyjnych posz?y te? i w innych kierunkach, równie istotne jak stworzenie jednolitego narodu i j?zyka urz?dowego by?y tak?e reformy i postanowienia w innych dziedzinach polityki i gospodarki.
Jednym z „pomników” rewolucji francuskiej jest z ca?? pewno?ci? Deklaracja Praw Cz?owieka i Obywatela , dokument ten mia? przynie?? trwa?e pojednanie tego co ludzkie i tego co obywatelskie, mia?a zharmonizowa? prawa naturalne i prawa pozytywne uczyni? cz?owieka równym wobec praw i obowi?zków. Cz?owiek zgodnie z postulatami Jana Jakuba Rousseau mia? sobie na powrót nijako przypomnie? o warto?ci swej godno?ci. Historia i cywilizacja wyrwa?y cz?owieka z stanu pierwotnej szcz??liwo?ci i odebra?y mu godno??, rewolucja francuska i Deklaracja Praw na powrót mia?y przywróci? ten stan powszechnej szcz??liwo?ci[16]. Paragraf drugi wspomnianej Deklaracji odwo?uje si? w?a?nie do filozofii o?wiecenia wed?ug prawodawców- rewolucjonistów prawdziwym cz?owiekiem mo?e by? tylko obywatel. W?adza pa?stwowa za? prawowicie mo?e opiera? si? tylko na narodzie , wolni ludzie- obywatele maj? wy??czne prawo decydowa? o tym jak ta w?adza b?dzie wygl?da?. Zale?no?? ta zosta?a podkre?lona w artykule trzecim Deklaracji Praw który mówi: „ ?ród?o wszelkiej w?adzy zasadniczo tkwi w narodzie. ?adne cia?o, ?adna jednostka nie mo?e sprawowa? w?adzy, która by wyra?nie od narodu nie pochodzi?a.”[17] Naród jako byt suwerenny zak?ada? powi?zanie mi?dzy pojedynczym cz?onkiem narodowej spo?eczno?ci a suwerenn? ca?o?ci?. Od tego czasu taka koncepcja bezpo?redniego cz?onkostwa w narodzie szybko si? rozpowszechni?a wykraczaj?c daleko poza granice Republiki. Deklaracja Praw by?a te? pocz?tkiem i fundamentem nowej legislacji konstytucyjnej i zwyk?ej. Ustawa Zasadnicza mia?a by? kamieniem w?gielnym nowego spo?ecze?stwa; okre?la? normy post?powania, obowi?zki obywatelskie a tak?e prawa wynikaj?ce z tej?e ustawy nadrz?dnej nad wszystkimi innymi prawami. Droga jak? wyznaczy?a rewolucyjna Francja okaza?a si? na tyle atrakcyjna ?e podobne przekszta?cenia ustrojów i spo?ecze?stw dokonywa?y si? równie? w wielu innych krajach europejskich i nie tylko. Dorobek ideowy i normatywny rewolucji by? dalej transferowany w przysz?o?? przez nast?pne pokolenia polityków i ideologów które nawi?zywa?y do idei równo?ci wolno?ci i braterstwa, has?a te rewolucja wypisa?a na swych sztandarach.
cd.....
[1] W. Sokolewicz, Prawo narodów do samostanowienia[w:] Prawa cz?owieka – model prawny, Kraków 1991, s. 29-30.
[2] E. Gellner, Narody i nacjonalizm, Warszawa 2001, s. 82-83.
[3] Ibidem.
[4][4][4] Encyclopedia Universal Ilustrada Europeo- Americana, Barcelona 1958-1964, t. 13, s. 581.
[5] Cyt. Za: J. Korna?, Naród i pa?stwo w my?li politycznej Zwi?zku Ludowo Narodowego, Kraków 1995, s. 53-60.
[6] J. Bartoszewicz, Podr?czny s?ownik polityczny, Warszawa 1922, s. 516.
[8] Cyt .za: M. de Certeau, D. Julia, J. Revel, Une Politique de la langue. La Rѐvolution Franҫaise et les patos Lѐnquệte de l’ Abbѐ Grѐgoire, Pary? 1975, s 293.
[9] Oxford English Dictionary, VII, s. 175-176.
[10] R. Bierzanek, J. Symonides, Prawo mi?dzynarodowe publiczne, Warszawa 2000, s. 77.
[11] E. Rostworowski, Historia Powszechna Wiek XVIII, Warszawa 2001, s. 468.
[12] Christian Wolff jako jeden z nielicznych przedstawicieli kultury niemieckiej zyska? sobie podziw i szacunek Fryderyka II , pruski w?adca ceni? szczególnie twórców klasycznych , natomiast z pogard? odnosi? si? do osi?gni?? tradycji niemieckiej my?li i sztuki.
[13] S. Salomonowicz, Fryderyk Wielki , Wroc?aw 1996, s. 116.
[14] S. Wo?oszyn, Dzieje wychowania i my?li pedagogicznej w zarysie, Warszawa 1973, s. 243.
[15] M , ?ywczy?ski, Historia Powszechna 1789-1870, Warszawa 1999 , s. 45.
[16] J.J Rousseau, Umowa Spo?eczna, K?ty 2002, 37.
[17] Deklaracja Praw Cz?owieka i Obywatela, uchwalona 26 sierpnia 1789.
[18] C. Calhoun, Nacjonalizm, Warszawa 2007 s. 69.
[19] S. Kieniewicz, Oblicze ideowe Wiosny Ludów, Warszawa 1948, s 48.
[20] W starciach straci?o ?ycie 216 osób, wiele te? odnios?o ci??kie obra?enia cia?a.
[21] S. Salmonowicz, Prusy dzieje pa?stwa i spo?ecze?stwa, Warszawa 2004, s. 301.
[22] R. Service, Lenin, Warszawa 2003, s. 327.
[23] Józef Pi?sudski w 1920 roku chcia? obali? rz?dy bolszewików i odda? j? w r?ce eserowców
[24] 15 listopada 1917 r Lenin og?osi? deklaracj? „ praw narodów Rosji” do samowolnego oderwania si? od by?ego Imperium carskiego.
[25] A. Krzy?anowski, Raj doczesny komunistów, Dzieje Rosji w XX wieku, Kraków 2008, s. 226.
[26] J. Pajewski, Pierwsza wojna ?wiatowa 1914- 1918, Warszawa 2004, s 620.
[27] H. Batowski, Mi?dzy dwiema wojnami 1919-1939, Warszawa 1999, s 7-8.
[28] Pa?stwa zachodnie na czele z USA uwa?a?y, ?e re?im sowiecki nie utrzyma si? zbyt d?ugo i upadnie , na miejscu bolszewików wed?ug polityków entanty mia?a pojawi? si? demokratyczna Rosja.
Opublikowano 19th December 2012, autor: Daniel Wójcik
NAROD I NARODOWO??..........