KOD PESZEROWY I WIEDZA WSPÓŁCZESNA

Odlewnictwo w literaturze antycznej
03 listopad 2010
Kategoria: Vivat Akademia 2009 - numer 3

Wprowadzenie

Nie wiemy i pewnie nigdy si? nie dowiemy gdzie i kiedy cz?owiek po raz pierwszy u?y? metali. Z ca?? pewno?ci? mo?emy jednak?e stwierdzi?, ?e od najdawniejszych czasĂłw uwa?ano metale za niezb?dne do ?ycia cz?owieka. ?wiadcz? o tym s?owa, jakie znajdujemy w biblijnej Ksi?dze Syracha: Oto, co cz?owiekowi potrzebne do ?ycia: woda, ogie?, sĂłl i ?elazo, ponadto m?ka pszenna, mleko i troch? miodu, wreszcie moszcz winny, oliwa i co? do okrycia (Syr 39, 26). Jak wida?, biblijny autor umie?ci? metale, symbolizowane przez ?elazo, na jednym z czo?owych miejsc po?rĂłd dziesi?ciu niezb?dnych do ?ycia cz?owieka elementĂłw.

O u?ywaniu metali przez cz?owieka w odleg?ej staro?ytno?ci ?wiadcz? przede wszystkim wyniki bada? archeologicznych. Niezwykle cennych informacji dostarczaj? tak?e wzmianki odnosz?ce si? do metali w pismach, czy te? w inskrypcjach na fragmentach pomnikĂłw, budowli, grobĂłw i przedmiotĂłw ocala?ych po upadku najstarszych cywilizacji takich imperiĂłw jak Asyria, Babilon, Egipt, Chiny, Indie, Grecja czy Rzym. Dokumenty pisane, z interesuj?cego nas punktu widzenia, mo?emy podzieli? na dwie grupy. Pierwsz? stanowi? pisma o charakterze encyklopedycznym, przewodnikowym czy, w szerokim tego s?owa znaczeniu, naukowym. Do drugiej za? zaliczy? nale?y takie dzie?a literackie jak dramaty, poezj? czy mowy, ktĂłrych autorzy u?ywali tak?e metafor z zakresu metalurgii w sposĂłb wskazuj?cy na posiadanie zadziwiaj?co wysokiej wiedzy o procesach metalurgicznych. Takie odczucie nasuwa si? chocia?by przy lekturze Antygony Sofoklesa, w ktĂłrej w?adca Teb Kreon wypowiada nast?puj?ce s?owa:

Lecz wiedz, ?e nawet i harde zamys?y
pada?y cz?sto. Ba, mo?na zobaczy?,
jak si? ?elazo twarde gnie i ?amie,
cho? hartowane, gdy ogie? je pali.

S?owa te wskazuj?, ?e Sofokles, wielki tragik antycznej Grecji z V wieku przed Chrystusem, musia? bardzo dobrze zna? prac? kowala i stosowanych przeze? procesĂłw obrĂłbki cieplnej, gdy? wiedzia?, ?e efekt hartowania mo?na usun??, poddaj?c zahartowany przedmiot wygrzewaniu w odpowiednio wysokiej temperaturze. Znakomite ?wiadectwo literackim twĂłrcom staro?ytno?ci wystawi? Pliniusz pisz?c: Staro?ytni byli nieokrzesani i bez nauki, przecie? oka?e si?, ?e ich obserwacje niemniej by?y dowcipne, jak i tera?niejsze gruntowne.

Nie jest mo?liwe w ramach niniejszej pracy przedstawienie wszystkich wzmianek w dzie?ach literatury staro?ytnej odnosz?cych si? do odlewnictwa. Pomini?to, z uwagi na du?? ilo?? wzmianek, zagadnienia dotycz?ce wyst?powania i otrzymywania metali z rud, otrzymywania i sk?adu chemicznego stopĂłw, topienia metali i ich stopĂłw oraz zalewania form. Celem by?o jedynie zasygnalizowanie bogactwa literackich wzmianek odnosz?cych si? do odlewnictwa – jednej z najstarszych technicznych dziedzin dzia?alno?ci cz?owieka, odgrywaj?cego w staro?ytno?ci niezwykle istotn? rol? i od niepami?tnych czasĂłw okre?lanego mianem sztuki.

Metale i metalurgia dzie?em i darem bogĂłw

W staro?ytno?ci powszechnie uwa?ano metale oraz metalurgi? za dzie?o i dar Boga czy bogĂłw. ?wiadcz? o tym niektĂłre wzmianki literackie. Ksenofont uwa?a? z?o?a metali za dar bogĂłw i przejaw ich szczegĂłlnej ?yczliwo?ci: A jest tak?e i ziemia, ktĂłra, je?liby j? zasiano, nie da?aby plonu, a je?li si? w niej kopie, to ?ywi znacznie wi?cej ludzi, ni?by to mog?a uczyni? rodz?c zbo?e. A srebro kryje w g??bi wyra?nie z boskiego zrz?dzenia, bo cho? wiele pa?stw s?siaduje z Attyk? i od strony l?du, i morza, to przecie? do ?adnego z nich nawet malutka ?y?ka srebrono?na nie dochodzi. Podobnie Wergiliusz, dostrzegaj?c rĂł?ne niezb?dne do ?ycia cz?owieka owoce ziemi, wymienia w?rĂłd nich tak?e pok?ady metali (?elaza) jako dary natury:

W?a?ciwe bowiem p?ody ka?da ma kraina:
Tu si? zbo?a udaj?, tam smaczniejsze wina,
Tu rosn? bujnie drzewa, tam si? siano rodzi,
…Arabia ma kadzid?o, Indye ko?? s?oniow?,
?elazo Azya Mniejsza, Pont skĂłr? bobrow?,
Epir klacze stworzone do igrzysk i s?awy:
Ka?dy grunt ma odwieczne niezmienne ustawy,
Wszystkie je z r?k natury ziemie odebra?y.

Wielk? estym? cieszy?a si? w staro?ytno?ci sztuka obrĂłbki metali, ktĂłra, owiana nimbem tajemniczo?ci, by?a uwa?ana za co? z pogranicza magii i czarĂłw, by?a darem Boga czy bogĂłw, a nawet za tajemnic? wydart? samemu Bogu. W jednym ze starych mitĂłw sumeryjskich o stworzeniu ludzi czytamy, i? stworzycielami kowala-srebrnika byli Aruru i Enki. Aruru, zwana te? Ninmah, rodzicielka wielu bĂłstw, jedna z czterech tzw. bogĂłw-stworzycieli by?a twĂłrczyni? glinianego modelu pierwszego cz?owieka oraz ustala?a jego zadania. Zadania te korygowa? Enki, drugi z czterech tzw. bogĂłw-stworzycieli, opiekun rzemios?a, bĂłg m?dro?ci i magii. Jednemu ze stworzonych przez Ninmah ludzi wyznaczy? prac? srebrnika:

Trzeci (cz?owiek), ktĂłrego zrobi?a, mia? nogi opuchni?te,
by? unieruchomiony
Kiedy Enki ujrza? cz?owieka o opuchni?tych nogach,
unieruchomionego,
[…] wyznaczy? mu prac? […] srebrnika […].

Wed?ug innego z mitĂłw sumeryjskich rĂł?ne umiej?tno?ci, w tym tak?e kowalskie, podarowa? Enki swej cĂłrce Inanie:

W imi? mej mocy, w imi? mego Abzu,
czystej Inanie, mej cĂłrce, chc? da?, […]:
Rzemios?o Stolarza, Rzemios?o Kotlarza, Sztuk? Pisania,
Rzemios?o
Kowala, Rzemios?o Siodlarza, Rzemios?o Folusznika, Rzemios?o Budowniczego, Rzemios?o Rogo?nika
(wyplatania mat) –
czysta Inana przyj??a je.

Zupe?nie inaczej rozdzia? rĂł?nych umiej?tno?ci poszczegĂłlnym boginiom przez boga Enki widzia? autor innego prastarego mitu sumeryjskiego, w ktĂłrym Inana skar?y si?, ?e nie otrzyma?a ?adnej umiej?tno?ci i wymienia te obdarowane, a w?rĂłd nich Ninmug?, ktĂłra posiad?a umiej?tno?? obrĂłbki drewna i metalu:

Moja ksi???ca siostra, czysta Ninmuga,
otrzyma?a d?uto ze z?ota i m?otek […] ze srebra,
czerwono l?ni?cy nĂł? z obsydianu
i sta?a si? w kraju mistrzyni? obrĂłbki drewna i metalu…

Jeszcze w innym starym micie sumeryjskim, pochodz?cym by? mo?e nawet z ko?ca IV tysi?clecia przed Chrystusem, znajdujemy histori? o stworzeniu dla ludzi przez Enlila, jednego z czterech tzw. bogĂłw – stworzycieli ?wiata sumeryjskiego, motyki ze z?ota, z g?owic? z lapis-lazuli, trzyman? przez uchwyty ze z?ota i srebra oczyszczonego, u ktĂłrej ostrze jest podobne do lemiesza z lapis-lazuli, a „z?b” (szpic) do jednorogiego byka od??czonego na grobli!, ktĂłr? pos?u?y? si? …, aby umie?ci? w formie (odlewniczej) pierwociny ludzko?ci.

Tak?e wed?ug Biblii sztuka obrĂłbki metali by?a dzie?em i darem Boga, ktĂłry mĂłwi?: To Ja stworzy?em kowala, tego, co dmucha na p?on?ce w?gle i bro? z nich wydobywa, potem j? wyka?cza (Iz 54,16). O Besaleelu, ktĂłrego wybra? BĂłg, aby wykona? Namiot Spotkania i Ark? Przymierza podczas w?drĂłwki IzraelitĂłw z Egiptu do Ziemi Obiecanej – Kanaan, mĂłwi?: Patrz, oto wezwa?em do siebie po imieniu Besaleela, syna Uriego, syna Chura z pokolenia Judy. Nape?ni?em go duchem bo?ym, m?dro?ci?, rozumem i umiej?tno?ci? wykonywania wszelkich robĂłt, dokonywania rĂł?nych odkry?, obrabiania z?ota, srebra i br?zu (Wj 31, 2-4). Jak ka?de dzie?o Boga, sztuka ta mia?a s?u?y? cz?owiekowi, ktĂłry jednak zacz?? u?ywa? jej do zabijania. Nie jest wi?c przypadkiem, ?e Tubal – Kain, biblijny praojciec metalurgii, jest ostatnim wymienionym z imienia potomkiem Kaina, zabĂłjcy swego brata Adama: Silla by?a matk? Tubal-Kaina, kowala, ktĂłry z miedzi i z ?elaza wykonywa? wszelkie narz?dzia (Rdz 4, 22). Metalurgia, dostarczaj?ca broni zabijaj?cej cz?owieka, od pocz?tku kojarzona by?a z potomstwem Kaina, a wi?c z grzechem i ?mierci?. Wed?ug powsta?ego w IV wieku przed Chrystusem starotestamentowego apokryfu Ksi?ga Henocha Etiopska olbrzymie z?o spad?o na ziemi? po tym, gdy Azazel, jeden ze zbuntowanych anio?Ăłw, nauczy? ludzi wyrabia? miecze, sztylety, tarcze i napier?niki. Pokaza? im metale i sposĂłb ich obrĂłbki: bransolety i ozdoby, sztuk? malowania oczu i upi?kszania powiek, bardzo cenne i wyszukane kamienie i wszelki [rodzaj] kolorowych barwnikĂłw. I ?wiat uleg? zmianie. Nasta?a wielka niegodziwo?? i wielki nierz?d. BĂłg surowo oskar?y? Azazela: Ca?a ziemia zosta?a zrujnowana nauk? dzie? Azazela i jemu przypisz ca?y grzech i wtr?ci? go w ciemno?ci ziemi po czym wyszed? rozkaz sprzed Pana przeciw mieszka?com ziemi, ?e musi nasta? ich koniec, bo poznali wszystkie tajemnice anio?Ăłw i gwa?t i moce szatanĂłw, tajemnic? tajemnic, ca?? tajemnic? gu?larzy, moc czarĂłw i moc tych, ktĂłrzy wytapiaj? metal na ca?ej ziemi. Nauczyli si? wyrabia? srebro z py?u ziemi i jak wytapia? metal na ziemi. Bo o?Ăłw i cyna nie rodz? si? z ziemi jako pierwsze. Istnieje ?rĂłd?o, ktĂłre je wydaje. Zarz?dza nimi anio? i ten anio? je wydziela. O wykradzeniu bogom tajemnicy obrĂłbki metali czytamy te? w micie o Prometeuszu autorstwa Ajschylosa. Po przekazaniu tych tajemnic cz?owiekowi Prometeusz, podobnie jak Azazel, zosta? surowo ukarany. Przykuty do ska?y mia? cierpie? wieczne m?ki. Mimo dotkliwej kary mĂłwi? z dum?:

…A one ogromy
Tych wszystkich skarbĂłw drogich, gdzie? w g??binie
ziemi
Tak chciwie przed oczami ukrytych ludzkiemi –
?elazo, mied? i srebro i z?oto – ktĂł? powie,
PrĂłcz mnie, ?e je wy?ledzi?, je?li w swojem s?owie
Che?pliwie nie chce k?ama?? Rzecz jedn? i drug?
Z??czywszy: Prometeja wszelki kunszt zas?ug?.
Pocz?tki stosowania metali

Badania archeologiczne wskazuj?, ?e ju? cz?owiek epoki kamienia wykorzystywa? w swym codziennym ?yciu pewne materia?y metaliczne znacznie wcze?niej, zanim odkry? ich w?a?ciwo?ci metalurgiczne. Bardzo prawdopodobnym wydaje si? wr?cz, i? metalurgia wyros?a na gruncie do?wiadcze? cz?owieka z tymi w?a?nie materia?ami. Od najdawniejszych czasów, by? mo?e ju? od epoki Homo erectus, a wi?c 300 000 lat temu, stosowano najpierw rudy ?elaza: hematyt (?elaziak czerwony Fe2O3), limonit (?elaziak brunatny Fe2O3×nH2O)
i getyt {FeO(OH)} jako odpowiednio czerwone, br?zowe i ?Ăł?te pigmenty, zwane obecnie ochr?. PĂł?niej zatosowanie znalaz?y rudy miedzi i o?owiu jako barwniki w praktykach religijno-rytualnych i pogrzebowych oraz do malowania ?cian, a tak?e jako kosmetyki, co w odniesieniu do Egiptu i Mezopotamii jest w pe?ni udokumentowane wynikami bada? archeologicznych, w trakcie ktĂłrych znaleziono pojemniki z tego rodzaju kosmetykami (fot. 1). Ochr?, jako wa?ny materia? stosowany w budownictwie, wymienia Witruwiusz pisz?c, i? wyst?puj?ce samoistnie pigmenty zwane przez GrekĂłw ochr? znajduje si? w rĂł?nych okolicach, a tak?e w Italii. Jednak?e najlepszy gatunek, jakim jest ochra attycka, obecnie ju? nie istnieje, gdy? niewolnicy pracuj?cy w Atenach w kopalni srebra, kopi?c sztolnie w poszukiwaniu srebra, wydobywali rĂłwnie gorliwie srebro, jak i ochr?, je?li przypadkiem na jak? ?y?? natrafili. Dlatego to staro?ytni u?ywali wielkich ilo?ci ochry do ozdabiania budowli. W pĂł?niejszym okresie zielone minera?y miedzi by?y stosowane do dekorowania wyrobĂłw garncarskich. Przy ich wypalaniu mog?y powsta? warunki, w ktĂłrych z zastosowanego minera?u miedzi mog?a zosta? wytopiona czysta mied?, co da?o pocz?tek dzia?owi metalurgii zajmuj?cej si? uzyskiwaniem metali z rud.

Bardzo wcze?nie te?, cho? nie wiemy gdzie i kiedy mia?o to miejsce po raz pierwszy, si?gn?? cz?owiek po metale, aby wykona? z nich narz?dzia, ozdoby czy inne przedmioty u?ytkowe. By? mo?e po kamieniu, ko?ciach zwierz?cych czy drewnie si?gn?? cz?owiek po metale ju? 8000 lat przed Chrystusem, a mo?e nawet wcze?niej. Pierwsze kontakty cz?owieka z metalami by?y zapewne wynikiem przypadkowego znalezienia metali wyst?puj?cych w stanie rodzimym, takich jak z?oto, srebro czy mied?, a najprawdopodobniej tak?e ?elazo pochodz?ce z meteorytĂłw. Mia?o to miejsce z ca?? pewno?ci? jeszcze w epoce kamienia, by? mo?e nawet przed neolitem. Cz?owiek nie mia? wĂłwczas ?wiadomo?ci odr?bno?ci metali i uwa?a? je za niezwykle cenn? odmian? kamienia. W ka?dym razie wydaje si? niemal pewnym, i? cz?owiek wcze?niej wykonywa? przedmioty z czystych metali poprzez ich przerĂłbk? plastyczn? (kucie), najpierw na zimno, nast?pnie na gor?co, a nawet odlewanie, zanim nauczy? si? wytapia? metal z rudy. PĂł?niej, gdy nauczy? si? otrzymywa? metale z rud, znaczenie metali w jego ?yciu by?o coraz wi?ksze, o czym ?wiadczy to, i? dwa z nich, mianowicie mied? i ?elazo, da?y nazwy epokom rozwoju ludzko?ci, w ktĂłrych by?y podstawowymi surowcami u?ywanymi do wyrobu narz?dzi. RozwĂłj zastosowania metali pi?knie opisa? Lukrecjusz:

Teraz Memmiusza, ?atwo ci to rozpozna? pĂłjdzie,
Jak natur? ?elaza odkryli dawni ludzie.
Broni? im najpierw by?y z?by, pazury, pi??ci,
Kamienie, potem pa?ki z twardych konarĂłw cz??ci,
Potem ogie?, gdy tylko zacz?to go u?ywa?,
Wreszcie spi? i ?elaza si?a nieust?pliwa.
Wpierw te? spi? znali ludzie, ni?li ?elazo rdzawe,
Bo mi?kszy. Wi?ksz? ilo?? ?atwo go zdoby? nawet.
Ziemi? wi?c spi?em pruli, spi? do wojennej wrzawy
Miesza? si?, krew z ran tocz?c. Przez s?siedzkie rozprawy
Byd?o i pola innym zabiera?, bo przed spi?em
Wszystko nieuzbrojone zmyka?o jak najchy?ej.
Potem zwolna w u?ytek wszed? miecz ?elazny, bardziej
Zdatny, klingi spi?owe znalaz?y si? w pogardzie.
Tylko p?ugiem z ?elaza orano pola swoje,
Ono te? wyrĂłwna?o sprz?t nieustannych wojen.

cd....

cd...

Pocz?tki i znaczenie odlewnictwa w staro?ytno?ci

Nie wiemy kiedy, gdzie i w jaki sposĂłb wykona? cz?owiek pierwszy odlew. Wed?ug Lukrecjusza, pojawienie si? odlewĂłw nale?y zawdzi?cza? ogromnemu po?arowi, ktĂłrego ogie?, trawi?c ziemi?, spowodowa? stopienie si? metali ukrytych w jej g??binach ziemi, sk?d wyla?y si? na powierzchni? wype?niaj?c napotkane wg??bienia, przyjmuj?c po zakrzepni?ciu ich kszta?t. W ten w?a?nie przypadkowy sposĂłb powsta? mia?y pierwsze odlewy i podsun?? cz?owiekowi sposĂłb ich wykonywania:

Pal?cy si? ogie? z trzaskiem straszliwym poch?on?? lasy
A? do najg??bszych korzeni i ziemi? upra?y? ?arem,
Z kipi?cych ?y? wtedy ciek?o strumieniem srebro i z?oto,
A tak?e spi? oraz o?Ăłw, gromadz?c si? w zag??bieniach.
A kiedy stopione kruszce pĂł?niej zastyg?y i ludzie
Widzieli, jak one b?yszcz?, to podnosili je z ziemi,
Bo ich n?ci?y powabem swojej g?adko?ci i blasku,
I wĂłwczas mogli zobaczy?, ?e ka?da bry?a jest z kszta?tu
Podobna do zag??bienia, w ktĂłrym zgromadzi? si? kruszec.
Wi?c przychodzi?o im na my?l, ?e je?li kruszce zostan?
Stopione w gor?cu, mog? przybiera? kszta?t ka?dej rzeczy…

Wed?ug Pauzaniasza pierwsi wykonali stop br?zu i odlewali z niego pos?gi dwaj Samijczycy: Rojkom, syn Filajosa, oraz Teodoros, syn Teleklesa. Obecnie powszechnie uwa?a si? jednak, i? pocz?tki ?wiadomej metalurgii, obejmuj?cej tak?e umiej?tno?? wykonywania odlewĂłw, nale?y umiejscowi? w Mezopotamii mi?dzy 4500 a 3500 rokiem przed Chrystusem. To w?a?nie z Mezopotamii pochodzi figurka ?aby (fot. 2) stanowi?ca podstaw? statywu lub ?wiecznika, datowana na okres oko?o 3200 roku przed narodzeniem Chrystusa, uwa?ana jeszcze do niedawna za najdawniejszy, zachowany odlew z miedzi wykonany metod? traconego wosku. Badania archeologiczne, prowadzone na wzgĂłrzach po?o?onych na zachodnim wybrze?u Morza Martwego, przynios?y rewelacyjne odkrycie w jaskini Nahal Mishmar zbioru powy?ej 400 przedmiotĂłw z miedzi oraz ze stopĂłw miedzi z arsenem, wykonanych tak?e metod? traconego wosku. Ten niezwykle cenny zbiĂłr zyska? wkrĂłtce nazw? Skarb Pustyni Judejskiej. Kilkana?cie ze znalezionych przedmiotĂłw przedstawia fot. 3. Wykonanie tych przedmiotĂłw datuje si? na czwarte tysi?clecie przed narodzeniem Chrystusa. Jest to najstarsza i z pewno?ci? jedna z najwa?niejszych kolekcji przedmiotĂłw metalowych, jaka kiedykolwiek zosta?a dot?d odkryta. Z?o?ony kszta?t oraz znakomita jako?? powierzchni tych przedmiotĂłw wskazuje na istnienie ju? w tym czasie wysokiego poziomu technologii wykonania odlewĂłw.

Przez d?ugi czas odlewnictwo nie by?o oddzieln? dzia?alno?ci?, lecz towarzyszy?o kuciu metali i wykonywane by?o przez tego samego cz?owieka, nazywanego najcz??ciej kowalem, rzadziej br?zownikiem, z?otnikiem, srebrnikiem, rze?biarzem lub po prostu rzemie?lnikiem. W zasadzie nie spotykamy w literaturze staro?ytnej okre?lenia odlewnik. W starobabilo?skim Eposie o Gilgameszu (ok. 1800 lat przed Chrystusem) znajdujemy wiersz mĂłwi?cy o tym, ?e z rynny kowala mied? jest [wylana (?)], za? w innym miejscu Gilgamesz tak zwraca si? do swego przyjaciela Enkidu:

Chod?, mĂłj przyjacielu, po?pieszmy do kowala od broni,
w naszej obecno?ci niech wykuje (topĂłr).
Obj?li si? nawzajem, by po?pieszy? do kowala,
gdzie siedzieli, naradzaj?c si?.
Topory wielkie odlali,
siekiery po trzy talenty potem wykonali.
Sztylety odlali wielkie
o klingach po dwa talenty
i po trzydzie?ci min szpic r?koje?ci,
po trzydzie?ci min z?ota (ozdoby (?)) sztyletu,
Gilgamesz i Enkidu nie?li (?) po 10 talentĂłw.

Juliusz Cezar, opisuj?c afryka?sk? wojn? z Pompejuszem, zapisa?, ?e przygotowuj?c si? do bitwy kaza? urz?dzi? ku?nie, w ktĂłrych kuto groty do strza? i w?Ăłczni oraz odlewano z o?owiu pociski do proc: Cezar kaza? te? urz?dza? ku?nie, zatroszczy? si? o przygotowanie wielkiej liczby strza? i w?Ăłczni, kaza? odlewa? z o?owiu pociski do proc, przygotowa? pale. Wyprawi? ponadto pos?a?cĂłw z pisemnymi i ustnymi poleceniami na Sycyli?, aby przys?ano mu faszyny i drewno budulcowe – czego w Afryce by?o brak – do wyrobu taranĂłw, a zw?aszcza ?elazo i o?Ăłw. W Biblii znajdujemy zakaz wykonywania pos?gĂłw bo?kĂłw: Niech b?dzie przekl?ty ka?dy, kto o?mieli si? rze?bi? lub odlewa? podobizny [Boga], nape?niaj?ce Jahwe odraz? – dzie?a r?k rzemie?lnika (Pwt 27, 15). Prorok Izajasz pyta? retorycznie: Aza nie odla? ryciny rzemies?nik? Abo z?otnik z?otem ji uformowa? i blachami ?rebrnemi ?rebrnik? (Iz 40, 19), za? prorok Ozeasz ubolewa?, ?e jego bracia… czynili pos?gi ze srebra swego i z?ota – na w?asn? zag?ad?. …A teraz grzesz? dalej: odlewaj? ze srebra pos?gi – bo?kĂłw wed?ug swego pomys?u, to wszystko robota rzemie?lnikĂłw (Oz 8, 4; 13, 2).

Od samego pocz?tku odlewanie i obrĂłbka metali by?y uwa?ane za sztuk?, a odlewnicy – kowale cieszyli si? szacunkiem i nale?eli do licz?cej si? grupy obywateli. Z bardzo starego eposu sumeryjskiego, powsta?ego w ko?cu III tysi?clecia przed Chrystusem, prawdopodobnie w oparciu o starsze ?rĂłd?a, dowiadujemy si?, ?e jednym z celĂłw wojennej wyprawy krĂłla Enmerkera przeciwko miastu Aratta by?o uprowadzenie metalurgĂłw i zabranie metali, a tak?e form odlewniczych, jako ?upĂłw wojennych:

Potem, kiedy (Enmerkar) zabierze z miasta (Aratty) jej
szlachetny
metal i jej metalurgĂłw
oraz zabierze jej obrobione szlachetne kamienie wraz
z kamieniarzami,
[…] po odnowieniu miasta […]
b?dzie mĂłg? oddali? si? z Aratty ze wszystkimi formami
odlewniczymi (?) .

Podobny fakt odnotowany zosta? tak?e w Biblii, w ktĂłrej czytamy, ?e kiedy w roku 598/7 przed Chrystusem, za panowania krĂłla Jojakina, krĂłl Babilo?ski Nabuchodonozor zdoby? Jerozolim?, wtedy …przesiedli? na wygnanie ca?? Jerozolim?, mianowicie wszystkich ksi???t, i wszystkich dzielnych wojownikĂłw, dziesi?? tysi?cy pojmanych, oraz wszystkich kowali i ?lusarzy. Pozosta?a jedynie najubo?sza ludno?? kraju (2 Kr 24, 14).

Sztuka odlewnicza by?a przekazywana z ojca na syna, istnia?y swego rodzaju „szko?y” poszczegĂłlnych mistrzĂłw. Bycie uczniem znanego mistrza sztuki odlewniczej uwa?ane by?o za powĂłd do dumy i odnotowywane na wykonanych dzie?ach. Pauzaniasz, opisuj?c stoj?cy w Olimpii pos?g zapa?nika Teopompa, doda?: Kto wykona? pos?g zapa?nika Teopompa, nie wiemy: o pos?gach za? jego ojca i jego dziada mĂłwi napis, ?e s? dzie?em Eutelidasa i Chryzotemisa z Argosu. Ale nie podaje wiadomo?ci, kim byli ich mistrzowie. A brzmi tak:

Eutelidasa to dzie?a i Chryzotemisa z Argosu.
Wiedz? dziadĂłw swych obaj posiedli tam.

O roli, znaczeniu i poziomie odlewnictwa w staro?ytno?ci ?wiadczy te? fakt, i? jeden z odlewĂłw – pos?g Kolosa z wyspy Rodos zaliczony zosta? do siedmiu cudĂłw ?wiata staro?ytnego.

RozwĂłj technologii wykonywania odlewĂłw

Nie ulega w?tpliwo?ci, ?e odlewnictwo nale?y do jednej z najstarszych technicznych dzia?alno?ci cz?owieka. Jego pocz?tki, jak wspomniano wy?ej, ??cz? si? ze znajomo?ci? metalurgii miedzi i znajdujemy je ju? w IV tys. przed Chrystusem w Mezopotamii. Nale?y podkre?li?, ?e odlewnictwo staro?ytno?ci by?o g?Ăłwnie odlewnictwem miedzi i jej stopĂłw. Odlewno tak?e z?oto, srebro i ich stopy, a tak?e o?Ăłw, lecz w znacznie mniejszym zakresie. Z powodu niemo?liwo?ci uzyskania odpowiednio wysokiej temperatury nie wykonywano odlewĂłw ?eliwnych. Wyj?tkiem w tej dziedzinie by?y Chiny, gdzie sztuka ta by?a znana by? mo?e nawet ju? w VIII wieku przed Chrystusem.

Odlewnictwo, podobnie jak inne dziedziny technicznej dzia?alno?ci cz?owieka, stale si? rozwija?o. Przyjmuj?c uogĂłlnienie o podobnym przebiegu rozwoju techniki odlewniczej, na przyk?adzie opisanego przez Jerzego Wielowiejskiego rozwoju tej techniki w staro?ytnej Grecji, ktĂłra wraz z Rzymem wywar?a ogromny wp?yw na rozwĂłj odlewnictwa, szczegĂłlnie artystycznego, mo?na przyj??, i? w rozwoju technologii wykonywania odlewĂłw mo?na wyrĂł?ni? nast?puj?ce etapy:

• odlewanie do form jamowych,

• odlewanie do form dwucz??ciowych dzielonych,

• odlewanie do form dzielonych z zastosowaniem rdzeni,

• odlewanie do form metalowych,

• odlewanie metod? wytapianych modeli,

• odlewanie metod? wytapianych modeli z zastosowaniem rdzeni,

• wykonywanie odlewĂłw o z?o?onych kszta?tach w cz??ciach.

Chocia? technologia wykonania odlewĂłw rozwija?a si? w rĂł?nych miejscach w rĂł?nym czasie to wydaje si? jednak, i? nie pope?ni si? wi?kszego b??du przyjmuj?c, i? rozwija?a si? ona wsz?dzie w podobny sposĂłb, chocia? rĂł?ny mĂłg? by? punkt wyj?ciowy. W pewnych miejscach poziom odlewnictwa mĂłg? od pocz?tku by? wysoki, je?eli zosta?o ono zapocz?tkowano przez do?wiadczonych mistrzĂłw sztuki odlewniczej przyby?ych z miejsc, gdzie znane by?o od dawna i jego poziom by? wysoki. Przyk?adem mo?e by? w tym zakresie Huram-Abi, sprowadzony do Jerozolimy z Tyru przez krĂłla Salomona, aby sprawowa? nadzĂłr nad budow? wznoszonej przez niego ?wi?tyni. KrĂłl Tyru Huram da? mu nast?puj?c? rekomendacj? w pi?mie skierowanym do krĂłla Salomona: Posy?am ci wi?c cz?owieka bardzo zdolnego i m?drego, Huram-Abiego. … Umie on sporz?dza? rĂł?ne przedmioty ze z?ota i srebra, z br?zu i z ?elaza, … potrafi tak?e wykonywa? rze?by i rysowa? wszelkie plany, o jakie tylko si? go poprosi. (B?dzie mĂłg?) wspĂł?dzia?a? z twoimi rzemie?lnikami oraz z lud?mi do?wiadczonymi mojego pana, a twojego ojca, Dawida (2 Krn 2, 12-13).

W literaturze ?wiata staro?ytnego spotykamy niestety jedynie nieliczne wzmianki o stosowanych technologiach wykonania modeli, form i rdzeni. O formach kamiennych wspomina Witruwiusz przy opisie rĂł?nych rodzajĂłw ska? stosowanych w budownictwie. OtĂł? ska?a mi?kka z kamienio?omĂłw w pobli?u Tarkwinii, a tak?e w prefekturze Statonii ma niezliczone zalety, nie tylko bowiem nie szkodzi jej ani mrĂłz, ani ogie?, lecz jest mocna i trwa?a przez d?ugie czasy, poniewa? w swym naturalnym uk?adzie ma ma?o powietrza i ognia, ?redni? ilo?? wilgoci i wiele cz??ci ziemi. Dzi?ki tej spoisto?ci umocniona, nie ulega ani warunkom atmosferycznym, ani gwa?townej sile ognia. Podane w?a?ciwo?ci kamienia w pe?ni odpowiadaj? wymaganiom stawianym formie odlewniczej, co zauwa?y? te? Witruwiusz dodaj?c, i? s? stosowane nie tylko do wykonywania rze?b i w budownictwie, lecz rĂłwnie? ludwisarze sporz?dzaj? ze ska? tych kamienio?omĂłw formy do odlewania br?zu i maj? z nich wielki po?ytek. Tak?e u Pliniusza znajdujemy informacj? o pewnym gatunku kamienia (nigri silices), z ktĂłrego wykonywano formy odlewnicze: Czarne krzemienie s? najlepsze; w niektĂłrych miejscach tak?e czerwonawe. Gdzieniegdzie tak?e bia?e, jako to w anicya?skich ?omach oko?o jeziora wo?zynie?skiego. W statonie?skiem znajduj? si? tak?e, ktĂłrym ogie? nie szkodzi. …Z nich robi? formy, w ktĂłre br?z lej?. Odlane w takich formach narz?dzia i bro? mog?y by? nast?pnie kszta?towane przez kucie, a kraw?dzie zaostrzane przez szlifowanie kamieniem. Znacz?cym krokiem naprzĂłd by?o wykonanie na jednej p?ycie wy??obie? dla rĂł?nych odlewĂłw, co pozwala?o otrzyma? jednocze?nie kilka rĂł?nych przedmiotĂłw (fot. 4).

Nie znamy sk?adu stosowanych mas formierskich. Nie wiemy jakie dodatki stosowano do gliny, aby uzyska? odpowiednie jej w?a?ciwo?ci. Mamy niezwykle ma?o zapisanych informacji odno?nie technologii wykonania formy. Jedn? z nich znajdujemy w Biblii. Opisuj?c wykonane z br?zu przedmioty do ?wi?tyni budowanej przez krĂłla Salomona, biblijny autor informuje, i? by?y one wykonywane, u?ywaj?c wspĂł?czesnego s?ownictwa technicznego, w formach piaskowych: A rozkaza? je by? krĂłl odlewa? w polu nad Jordanem w ziemi i?owatej, mi?dzy Sochot i Saredata (2 Krn 4,17). U Herodota znajdujemy z kolei informacj?, ?e krĂłl perski Dariusz z?oto i srebro z daniny przechowuje w skarbcach w nast?puj?cy sposĂłb: Ka?e je stopi? i wla? w gliniane naczynia; a skoro naczynie jest pe?ne, usuwa si? glinian? pow?ok?. Owe naczynia to gliniane formy wlewkĂłw z?ota.

Wed?ug Pliniusza wykonywanie modeli gipsowych odtwarzaj?cych g?ow? cz?owieka zawdzi?czamy Lizystratowi z Sykionu, bratu s?ynnego Lizypa, ktĂłry najpierwszy z wszystkich twarz cz?owieka wyra?a? z gipsu, wosk w form? t? wlewa? i twarz upi?ksza? zacz??. Ten stara? si? tak?e oddawa? podobie?stwo. Wynalaz? tak?e sposĂłb odciskania pos?gĂłw. I rzecz ta uros?a do tego stopnia, i? pĂł?niej ?adnych pos?gĂłw bez gliny nie robiono. Z czego si? okazuje, i? nauka ta by?a dawniejsz?, ni? sztuka lania obrazĂłw.

Po wprowadzeniu odlewania w formach dzielonych (fot. 5) oraz wykonanych metod? wytapianych modeli metal by? wprowadzany do wn?ki formy odlewniczej poprzez uk?ad wlewowy (wlew g?Ăłwny, wlewy doprowadzaj?ce), za? powietrze i gazy wydalane z wn?ki formy przez otwory odpowietrzaj?ce. O pozosta?o?ciach uk?adu wlewowego na odlewach wspomina Pliniusz, opisuj?c swoje wra?enia z odwiedzin pracowni artysty Zenodorosa, wykonuj?cego model olbrzymiego pos?gu cesarza Nerona: Sam podziwia?em w pracowni nie tylko znakomicie utrafiony model z gliny, ale i sam? robot? w pierwszej jej fazie, ze stercz?cymi jeszcze male?kimi laseczkami. Te laseczki by?y najprawdopodobniej resztkami odpowietrze? oraz wlewĂłw doprowadzaj?cych.

Znacz?cym krokiem w rozwoju technologii odlewania by?o zastosowanie form metalowych (br?zowych) wykonywanych najprawdopodobniej metod? traconego wosku. Wielk? zalet? takich form by?a mo?liwo?? wielokrotnego ich u?ycia. O odlewniczych formach metalowych wspomina Pliniusz, pisz?c, ?e istnieje tak?e stop tzw. na formy odlewnicze (?ac. formalis temperatura). Jest to br?z najlepszego gatunku, poniewa? zawiera 1/10 czarnego o?owiu i 1/20 srebrnego. Stop o takiej zawarto?ci naj?atwiej nabiera tego koloru, ktĂłry si? zwie grekanickim.

Znacz?cym rozwini?ciem procesu odlewania by?o wdro?enie odlewania du?ych, pustych wewn?trz przedmiotĂłw takich, jak naczynia w postaci dzbanĂłw, kot?y, amfory, misy czy he?my oraz opanowanie i udoskonalenie technologii odlewu pustego, co umo?liwi?o wykonywanie odlewĂłw pos?gĂłw o wysoko?ci ponad 1 m. Wewn?trzny kszta?t odlewu odtwarzany by? przez rdze?. Wi?ksze rdzenie zbrojono dla zwi?kszenia ich wytrzyma?o?ci. O stosowaniu takiego zbrojenia rdzeni odlewniczych znajdujemy wzmiank? w dialogu koguta i szewca Mikyllosa autorstwa Lukiana, w ktĂłrym autor przekonuje, ?e ?ycie bogacza tylko pozornie jest pi?kne, podobnie jak z?oty pos?g: Bo patrz na taki pos?g! Zewn?trz: Posejdon lub Zeus – prze?liczna robota ze z?ota i ko?ci s?oniowej – z piorunem, b?yskawic? lub trĂłjz?bem w prawicy. Ale schyl si? i zajrzyj do ?rodka, a zobaczysz tam belki poprzecznie przeci?gni?te, klamry, gwo?dzie na wskro? wbite, kloce, kliny, smo??, glin? i ca?? mas? tym podobnych paskudztw, nie chc? wspomina? o tych rojach myszy i szczurĂłw, ktĂłre tam niekiedy osady zak?adaj?.

..... cd.

Figury, a tak?e inne przedmioty o wi?kszych wymiarach i z?o?onych kszta?tach wykonywane by?y w cz??ciach. Wspomina o tym Pauzaniasz, opisuj?c pos?g Zeusa w Sparcie: Z prawej strony Ateny Chalkiojkos wznosi si? pos?g Zeusa Hypatos [tj. Najwy?szego]; najstarszy to w ogĂłle z pos?gĂłw br?zowych. Nie zosta? wykonany od razu ca?y: odlano najpierw ka?d? z cz??ci pojedynczo. Potem dopasowano jedne do drugich, a z kolei gwo?dzie zabezpieczaj? te cz??ci przed rozpadni?ciem. Wie?? ustna g?osi, ?e ten pos?g wykona? Klearchos z Regium, ucze? podobno Dipojnosa i Skyllisa, wed?ug innych znowu ucze? samego Dedala. Oddzielnie wykonywano odlew g?owy, a nawet poszczegĂłlnych lokĂłw czy kosmykĂłw w?osĂłw, r?k, nĂłg, i nast?pnie ??czono je w ca?o??. NiektĂłre cz??ci mog?y by? odkuwkami. Stosowano te? kolorowe materia?y ceramiczne do odtworzenia np. oczu. Pos?g z takimi oczami zobaczy? w Atenach Pauzaniasz: powy?ej Keramejku i Portyku zwanego Basilejos [tj. KrĂłlewski] jest ?wi?tynia Hefajsta. A ?e w niej znajduje si? tak?e pos?g Ateny, nie wywo?a?o to w najmniejszym stopniu mego zdziwienia… Na widok niebieskich oczu Ateny przypomnia? mi si? mit libijski. Oto, wed?ug tej wersji, Atena mia?a by? cĂłrk? Posejdona i Pani Jeziornej Tritonis, dlatego ma oczy b??kitne jak Posejdon. Te b??kitne oczy wykonano najprawdopodobniej z b??kitnego lapis-lazuli. O wykonywaniu pos?gĂłw w cz??ciach wspomina tak?e Horacy w Sztuce poetyckiej, w ktĂłrej pisze o jakim? rzemie?lniku, okre?laj?c go mianem kowala, ktĂłry wprawdzie znakomicie wykonuje poszczegĂłlne cz??ci pos?gu, ale nie potrafi ich dopasowa? w komplecie:

Przy szkole Emiliusza jest kowal, co radzi
Sobie z wykuciem w?osĂłw i paznokci ?mia?o,
Ale ca?o?ci z?o?y? mu si? nie uda?o
Nigdy. Nie chcia?bym by? nim, je?li co? tworz?…

Nie wiemy jak wygl?da?a powierzchnia odlewĂłw pos?gĂłw i innych przedmiotĂłw wykonanych z br?zu. Odlew z miedzi czy br?zu po wybiciu z formy jest w mniejszym lub wi?kszym stopniu miejscowo przypalony, co powoduje, i? jego kolor nie jest jednolity i mo?e si? zmienia? od br?zowego do czarnego. Z regu?y posiada tak?e wiele odlewniczych wad powierzchniowych takich jak zaprĂłszenia, przypalenia czy p?cherze. Z ca?? pewno?ci? odlewy by?y wi?c szlifowane i polerowane (cyzelowane). Nie wiemy natomiast czy by?y sztucznie patynowane. Na stosowanie takich procesĂłw mog?yby wskazywa? s?owa, jakie w?o?y? Ajschylos w usta Klitaimestry, ?ony Agamemnona, ktĂłra tak zapewnia?a herolda swego m??a, i? podczas jego wojennej wyprawy do Troi dochowa?a mu wierno?ci:

…w domu najdzie – powiedz – wiern? ?on?,
tak? jak? by? ongi ostawi?. Psem by?a
jemu wiernie oddanym, jego wrogom wrogim,
jak pies zagrody strzeg?a. Przez te d?ugie lata
?adnej nie naruszy?a w domostwie piecz?ci!
Z?a s?awa jej nie znana, zdro?na rado?? z innym
nie mniej obca ni?eli kunszt barwienia spi?u .

Barwienie spi?u, ktĂłre, jak okre?la Klitaimestra, by?o kunsztem, i – jak wynika z kontekstu – nie by?o operacj? prost? czy ?atw?, mog?o oznacza? jednak zarĂłwno patynowanie, jak i zmian? barwy spi?u poprzez wprowadzenie pewnych dodatkĂłw stopowych. Zachowane do czasĂłw dzisiejszych odlewy poddawane by?y przez stulecia chemicznemu oddzia?ywaniu otaczaj?cego ich ?rodowiska (powietrza, ziemi i wody) st?d te? obecny ich stan nie daje mo?liwo?ci odtworzenia ich wygl?du w chwili opuszczenia przez nie zak?adu odlewniczego. Pliniusz s?usznie zauwa?a, ?e br?zy wypolerowane ?niedziej? pr?dzej ni? takie, ktĂłre nie zosta?y potraktowane z tak? staranno?ci?; chyba ?e zostan? natarte oliw?. Najlepiej przechowuj? si? podobno w p?ynnej smole. W wyniku szlifowania odlewu usuwana jest bowiem jego zwarta warstewka powierzchniowa tzw. naskĂłrek odlewniczy, zapobiegaj?cy dyfuzji (przenikaniu) tlenu w g??b odlewu, czego wynikiem jest szybkie pokrywanie si? powierzchni odlewu barwn? zielon? warstewk? tlenkĂłw miedzi. Dla zabezpieczenia wyrobĂłw z miedzi przed ?niedzi? i nadania im po?ysku Kato radzi? smarowa? je zag?szczon? amurk?, wodnist? ciecz?, ci??sz? od czystej oliwy, b?d?cej odpadowym produktem wyt?aczania oliwek: Wygotuj amurk?, a? do po?owy wyparuje. … nama?? wszelkie naczynia miedziane, lecz wprzĂłdy dobrze je poprzecieraj. Po namaszczeniu, a przed u?ytkiem dobrze wytrzyj. B?dzie pi?kniej b?yszcza?o, a ?nied? ci nie dokuczy. Zalecenie to, powo?uj?c si? na Katona, powtarza te? Pliniusz: Nade wszystko za? wychwala Kato m?ty oleju (amurcum). … nale?y smarowa? odwarzonemi m?tami … naczynia miedziane dla zachowania od rdzy i utrzymania pi?knego koloru. Odwarzenie, czyli wygotowanie, mia?o na celu odparowanie nadmiaru wody w amurce, przez co stawa?a si? ona t?u?ciejsza. O smarowaniu przedmiotĂłw z br?zu oliw? w celu nadania im po?ysku wzmiankuje te? Arystofanes w komedii Acharnejczycy, w ktĂłrej s?ynny wĂłdz Lamachos, drwi?c z kochaj?cego pokĂłj Dikajopolisa, ka?e la? na sw? tarcz? olej, aby zobaczy? w niej odbicie swego adwersarza:

Lej tu oliw?! Widz? w spi?u starca,
ktĂłrego b?d? s?dzi? za tchĂłrzostwo.

W celu zabezpieczeniu wyrobĂłw z miedzi przed korozj? pokrywano je tak?e smo?? ziemn? [bituminis], o czym wspomina Pliniusz: Zreszt? u?ywa si? [smo?y ziemnej] do powodzenia miedzianych naczy? i wzmacnia je przeciw ogniowi. Powiedzia?em, i? dawniej powodzono ni? i smarowano zwykle pos?gi .

Dla upi?kszania pos?gĂłw zacz?to te? pokrywa? je z?otem, o czym ze zdziwieniem wspomina? Pliniusz: Staro?ytni farbowali je [pos?gi] po wierzchu smo?? ziemn?, co tem bardziej zadziwia, ?e si? spodoba?o pokrywa? je z?otem. Nie wiem czy to by?o wynalazkiem rzymskim…

Gotowe pos?gi ustawiano na podstawie i przymocowywano je do niej przy u?yciu o?owiu. Znajdujemy o tym wzmiank? w epigramie Posejdipposa, w ktĂłrym czytamy o cudownym poruszeniu si? pos?gu Ateny w obecno?ci Aleksandra Wielkiego, przygotowuj?cego si? do wyprawy przeciwko Persom. Prawa noga bogini, oznaczaj?ca pomy?lno??, oswobodzi?a si? z o?owiu i unios?a si? ponad poziom podstawy:

Szybuj?[cy] z ch[mu]r orze?, a z nim b?yskawica
By?y znaki[em] zwyci?stwa [po]my?lnym w czas wojny
Dla ArgedĂłw; w ko?cu przed swoj? ?wi?tyni[?]
Atena pra[w?] nog? wznio[s?a] ponad o?Ăłw.
Dziw ten Aleksa[ndr]owi ukaza? si?, kiedy
?ar sposobi? na Pers[Ăłw] niez[licz]one wojsk[a].

Pos?gi wykonywano w ogromnych ilo?ciach, o czym za?wiadcza Pliniusz pisz?c, ?e w samej tylko Volsinii, mie?cie w po?udniowej Etrurii zdobytej przez Rzymian w roku 265 przed Chrystusem, znajdowa?o si? dwa tysi?ce pos?gĂłw, za? …na Rodos jeszcze obecnie znajduje si? siedemdziesi?t trzy tysi?ce pos?gĂłw, (…) a niemniej znajduje si?, wed?ug powszechnej opinii, w Atenach, Olimpii i Delfach.

Zafascynowany pi?knem i wysok? jako?ci? ogl?danych pos?gĂłw, Pliniusz z zachwytem stwierdzi?, ?e sztuka br?zownicza wznios?a si? na niewiarygodny poziom doskona?o?ci, a wnet nabra?a i zuchwalstwa. Dowodem tej doskona?o?ci mia? by? znajduj?cy si? w kaplicy Junony na Kapitolu pies z br?zu li??cy swoj? ran?, wyj?tkowo udany i ?udz?co podobny do prawdziwego. Pisa? dalej Pliniusz, ?e przyk?adĂłw zuchwalstwa jest mnĂłstwo. Widzimy przecie? na w?asne oczy wymy?lne olbrzymie pos?gi, ktĂłre nazywaj? kolosami, rĂłwnaj?ce si? wie?om. Taki jest kapitoli?ski Apollo, (…) z pontyjskiego miasta Apolonii, wysoki na 30 ?okci. […] Taki te? jest Jowisz w Tarencie, wykonany przez Lizypa, wysoki na 40 ?okci. […] Przede wszystkim jednak otaczany by? podziwem kolosalny pos?g S?o?ca na Rodos, wykonany przez Charesa z Lindos, ucznia wspomnianego wy?ej Lizypa. By? wysoki na 70 ?okci. Pos?g ten, po 66 latach powalony trz?sieniem ziemi, nawet w pozycji le??cej budzi zdumienie. Niewielu tylko ludzi potrafi obj?? jego kciuk, a palce s? d?u?sze ni? niejeden ca?y pos?g. Po oberwanych ko?czynach ziej? otworami ogromne jaskinie. Wewn?trz wida? olbrzymie g?azy, ktĂłrych ci??arem twĂłrca obci??y? pos?g u podstawy. Niestety, wymienione przez Pliniusza pos?gi nie zachowa?y si?. Pewne wyobra?enie o ich jako?ci mo?e figura m?odzie?ca wykonana w I stuleciu przed Chrystusem, znaleziona w Delcie Nilu w pobli?u Tell Atrib (fot. 6), b?d?ca rzymsk? wersj? figury wykonanej wcze?niej w Grecji.

Koniecznie nale?y zatrzyma? si? przy wymienionym przez Pliniusza pos?gu S?o?ca (Heliosa) z wyspy Rodos, zwanym tak?e Kolosem (gr. Kolossos – gigantyczny pos?g). Zosta? on wzniesiony oko?o 293 roku przed Chrystusem, przy czym, co zanotowa? Pliniusz, […] robota nad nim mia?a trwa? dwana?cie lat i kosztowa?a 300 talentĂłw, ktĂłre stanowi?y cz??? sumy uzyskanej ze sprzeda?y sprz?tu pozostawionego przez krĂłla Demetriosa, kiedy mu si? znudzi?o przed?u?aj?ce si? obleganie Rodos. Po 66 latach, w roku 227 przed Chrystusem, run?? powalony trz?sieniem ziemi. Le?a? tam niemal 900 lat, a? do roku 653 po narodzeniu Chrystusa, kiedy to Muawija, pĂł?niejszy kalif damasce?ski, zdoby? wysp? Rodos i – jak pisze historyk bizantyjski Zonaras, ktĂłry sam ?y? w XII wieku, lecz zaczerpn?? t? wiadomo?? z zaginionego ju? dokumentu – sprzeda? resztki Kolosa jakowemu? ?ydowi z Edessy jako z?om. Jest to najs?ynniejszy pos?g staro?ytno?ci, zaliczany do siedmiu cudĂłw ?wiata staro?ytnego, lecz brak o nim wiarygodnych danych, gdy? legenda i prawda o tym pos?gu zla?y si? w ca?o?? tak niepodzieln?, ?e bardzo trudno doszuka? si? bezspornych faktĂłw… Opisa?o go wielu pisarzy antycznych (ponad dwudziestu pi?ciu), jednak?e ani jeden z nich nie widzia? go, gdy jeszcze sta?. Najwi?cej szczegĂł?Ăłw podaje o nim nie zidentyfikowany bli?ej, ?yj?cy prawdopodobnie w V wieku po Chrystusie, Filon z Bizancjum, autor niewielkiego dzie?a O siedmiu cudach ?wiata. Warto przytoczy? jego opis, bowiem zawiera on wiele bardzo konkretnych danych o tym pos?gu, w tym szczegĂł?owy opis jego odlewania: Rodos jest wysp? na morzu, ktĂłr? niegdy? w g??bi pogr??on? doby? na ?wiat Helios, za??dawszy od bogĂłw, aby po odkryciu sta?a si? jego w?asno?ci?. Na niej to stan?? siedemdziesi?cio?okciowy kolos wyobra?aj?cy Heliosa. … TwĂłrca dzie?a zu?y? na? tyle br?zu, ?e nieomal wyczerpa?y si? zasoby odlewni, bo odlanie tego pos?gu sta?o si? dzie?em br?zownictwa ca?ego ?wiata. […]

TwĂłrca dzie?a umocni? je od wewn?trz za pomoc? ?elaznych rusztowa? i kwadratowo ociosanych kamieni, ktĂłrych sztaby ??cz?ce wygl?daj? jak dzie?a m?otĂłw cyklopĂłw, a ukryta cz??? roboty jest tu wi?ksza ni? widzialna. Pe?en podziwu ogl?daj?cy staje tu w niepewno?ci, za pomoc? jakich c?gĂłw czy jakich pod?o?onych kowade?, czy przy u?yciu si?y jak ogromnej ilo?ci robotnikĂłw odlane zosta?y tak ci??kie sztaby.

[TwĂłrca] ustawi? najpierw podstaw? z bia?ego marmuru, a na niej wzniĂłs? nogi kolosa do kostek, wypracowawszy ju? proporcje, jakie mia? mie? siedemdziesi?cio?okciowy pos?g boga po ustawieniu. Sama d?ugo?? stopy przewy?sza?a wysoko?? innych pos?gĂłw. Niemo?liwe wi?c by?o wyd?wigni?cie i ustawienie reszty dzie?a. Trzeba by?o odla? kostki i tak jak przy budowie domu ustawia? ca?e dzie?o [pi?trami] na sobie.

Bo inne pos?gi najpierw ich twĂłrcy formuj?, potem rozbieraj? na cz??ci i odlewaj?, i wreszcie z?o?ywszy cz??ci razem, ustawiaj?. A tu po odlaniu pierwszej cz??ci wymodelowano na niej nast?pn?, a t? odlawszy budowano na niej trzeci? i potem dalej wedle tego samego planu post?powano. Bo niemo?liwe by?o ruszenie z miejsca odlanych cz?onĂłw.

A kiedy ju? dokonano odlewu na zako?czonej uprzednio cz??ci dzie?a, zwracano uwag? na rozst?py mi?dzy sztabami poprzecznymi i na spojenie szkieletu budowy oraz umacniano rĂłwnowag? uk?adanych wewn?trz blokĂłw kamiennych. Aby przez ca?y czas roboty zachowa? nienaruszony pierwotny zamys?, (twĂłrca) zawsze po uko?czeniu poszczegĂłlnych cz??ci kolosa spi?trza? doko?a nich olbrzymi nasyp ziemny, ukrywaj?c cz??ci ju? wyko?czone pod ziemi?, a dalszy odlew wykonywa? od tego poziomu.

I tak powoli doszed?szy do spodziewanego kresu i zu?ywszy 500 talentĂłw br?zu i 300 talentĂłw ?elaza, stworzy? boga rĂłwnego bogu, wzniĂłs?szy dzi?ki swej ?mia?o?ci wielkie dzie?o. Albowiem postawi? przed ?wiatem drugie S?o?ce.

CĂł? wynika z tego opisu? Pos?g Heliosa nie by? odlewany jak inne w cz??ciach i nast?pnie ??czony w ca?o??, lecz jako monolit stopniowo od stĂłp w gĂłr?. Najpierw odla? wi?c Chares na podstawie z bia?ego marmuru […] nogi kolosa do kostek, a nast?pnie po odlaniu pierwszej cz??ci wymodelowano na niej nast?pn?, a t? odlawszy budowano na niej trzeci? i potem dalej wedle tego samego planu post?powano. Z technicznego punktu widzenia by?o to mo?liwe, lecz musia?oby nastr?cza? ogromne trudno?ci zwi?zane z transportem stopionego br?zu na tak du?e wysoko?ci. Ponadto odlewany w ten sposĂłb na raty odlew posiada?by ca?y szereg wad odlewniczych w rodzaju niespawĂłw, co znacznie pogarsza?oby jego walory estetyczne, a tak?e wytrzyma?o??. Bardziej prawdopodobnym wydaje si?, i? wykonany by? z blach br?zowych ustawionych na szkielecie pos?gu.

Niewiele mo?na powiedzie? o wygl?dzie pos?gu. Wiadomo tylko, ?e mierzy? 70 ?okci, czyli oko?o 36 metrĂłw. Z epigramu Posejdipposa dowiadujemy si?, ?e Rodyjczycy chcieli wznie?? pos?g dwukrotnie wi?kszy, jednak?e Chares nie uleg? tym namowom, ale i tak wykonany przez niego pos?g by? najwy?szym z mo?liwych do wykonania (twĂłr na miar? Ziemi):

Rodyjczycy Heliosa dwukrotnie wy?szego
Wznie?? chcieli , ale Chares z Lindos ich zapewni?,
ze ?aden mistrz nie stworzy wi?kszego kolosa

od tego oto. Je?li czterech ?okci wymiar
osi?gn?? boski Myron, Chares – z pe?nym kunsztem –
pierwszy wykona? z br?zu twĂłr na mi[ar?] Ziemi .

Do?? powszechnie przedstawia si? kolosa stoj?cego w rozkroku nad wej?ciem do portu, pod ktĂłrym mia?y przep?ywa? statki (fot. 7). Jest to oczywi?cie niemo?liwe, bior?c pod uwag? szeroko?? wej?cia do portu licz?cego ponad 100 metrĂłw, a tak?e wytrzyma?o?? nĂłg pos?gu nara?onego na podmuchy wichrĂłw morskich dm?cych w korpus pos?gu jak w ?agiel. Olbrzymie problemy nastr?cza te? problem oszacowania ilo?ci zu?ytego metalu. Wed?ug Filona, na wykonanie tego siedemdziesi?cio?okciowego kolosa zu?y? Chares 500 talentĂłw br?zu i 300 talentĂłw ?elaza, czyli oko?o 21 ton. Jest to stanowczo za ma?o jak na odlew tak wielkiego pos?gu. Zastanawiano si?, czy Filon nie chcia? powiedzie?, ?e zu?yto br?zu za 500 i ?elaza za 300 talentĂłw. Z kolei Polibiusz podaje, ?e w roku 225 przed Chrystusem krĂłl Egiptu Ptolemeusz III Euergetes przeznaczy? na odbudow? Kolosa trzy tysi?ce talentĂłw, stu architektĂłw i trzystu pi??dziesi?ciu pomocnikĂłw, a dla tych corocznie jako wynagrodzenie czterna?cie talentĂłw. Trzy tysi?ce talentĂłw miedzi, czyli oko?o 79 ton, to niemal czterokrotnie wi?cej ni? wed?ug Filona u?yto do wykonania pos?gu. Jeszcze innych oblicze? mo?na dokona? bior?c pod uwag?, i? reszta br?zu z Kolosa zosta?a wywieziona przez kupca z Edessy na 900 wielb??dach. Przyjmuj?c ?redni ?adunek na jednego wielb??da 360 kg otrzymamy oko?o 324 tony, co – uwzgl?dniaj?c wielko?? Kolosa – jest najbardziej prawdopodobn? wielko?ci?.

.... cd.

Z pewn? dum? pisa? Pliniusz, ?e wznosi?a nieraz kolosy i Italia. W ka?dym razie na w?asne oczy ogl?damy Apollona Toska?skiego w bibliotece ?wi?tyni Augustowej; pos?g ten ma 50 stĂłp, licz?c od wielkiego palca u nogi, i nie wiadomo, czy bardziej jest godny podziwu ze wzgl?du na jako?? br?zu, czy te? ze wzgl?du na swoj? pi?kno??. Tak?e Spuriusz Karwiliusz ufundowa? na Kapitolu pos?g Jowisza z okazji pokonania SamnitĂłw, ktĂłrzy zaprzysi?gli byli walk? na ?mier? i ?ycie – ich w?a?nie pancerze, nagolennice i szyszaki dostarczy?y materia?u. Wielko?? pos?gu jest taka, ?e daje si? on widzie? ze ?wi?tyni Jowisza Latiaris. Z resztek spad?ych spod pilnika zrobi? Spuriusz Karwiliusz swĂłj w?asny pomnik, ktĂłry stoi u stĂłp tego kolosa. Na tym?e Kapitolu podziw budz? tak?e dwie g?owy, ufundowane przez konsula Publiusza Lentulusa; jedna wykonana przez wymienionego wy?ej Charesa, drug? za? zrobi? Decjusz; ale ta ostatnia przy porĂłwnaniu z tamt? tak dalece traci, ?e wcale nie wygl?da na dzie?o artysty. Wszystkie wszak?e tego rodzaju pos?gi przewy?szy? rozmiarami ?yj?cy w naszych czasach Zenodoros, tworz?c pos?g Merkurego dla galickiego miasta ArwernĂłw; robota pos?gu trwa?a dziesi?? lat, a honorarium wynios?o 40 milionĂłw sestercjĂłw. Skoro w ten sposĂłb da? artysta wystarczaj?cy dowĂłd swej sztuki, zawezwany zosta? przez Nerona do Rzymu, gdzie wykona? przeznaczon? na pos?g tego cesarza kolosaln? figur? o d?ugo?ci 119 stĂłp, ktĂłra jednak, kiedy cesarz poniĂłs? zas?u?on? kar? za swoje zbrodnie, zosta?a po?wi?cona S?o?cu. Pisze dalej Pliniusz z ?alem, ?e wspomniany Zenodoros by? ostatnim wspania?ym mistrzem sztuki odlewniczej, ktĂłra niestety chyli?a si? ku upadkowi: O ile wi?c Zenodora uzna? trzeba za bardzo wybitnego artyst?, o tyle wyra?niejszy staje si? upadek techniki br?zowniczej.

Zaobserwowany przez Pliniusza upadek techniki br?zowniczej trwa? przez wiele wiekĂłw i dopiero po oko?o 16 stuleciach rozpocz?? si? kolejny etap rozwoju odlewnictwa, gdy opanowany zosta? proces wytapiania surĂłwki wielkopiecowej. Nie zmienia to jednak faktu, ?e zachowane odlewy z czasĂłw staro?ytnych jeszcze dzi? budz? podziw i uznanie. Przyk?adem mo?e by? wykonany w VI wieku przed Chrystusem w Chinach metod? wytapianych modeli odlew kielicha na wino z podstawk? (fot. Cool. Mo?na spotka? si? z opiniami, ?e niewielu jedynie wspĂł?czesnych odlewnikĂłw, dysponuj?cych najnowocze?niejszymi technologiami, jest w stanie wykona? podobnego rodzaju odlewy.

• dr in?. JĂłzef GĂłrny
Przypisy

1. Wszystkie cytaty biblijne, je?li nie podano ?rĂłd?a, pochodz? z Biblii warszawsko-praskiej.

2. Sofokles, Antygona, t?um. Robert. R. Chodkowski, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2004, w. 473-476.

3. K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksi?g XXXVII prze?o?onej na j?zyk polski przez JĂłzefa ?ukaszewicza, Pozna?, w Ksi?garni i drukarni J. ?ukaszewicza, 1845, XVIII, 69.

4. Ksenofont: O dochodach pa?stwowych, w: WybĂłr pism, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1966, s. 424.

5. Wergiliusz: Georgiki, t?um. F. Frankowski, Nak?adem i drukiem W. Zukerkandla, LwĂłw – Z?oczĂłw 1909, I, w. 53-61.

6. Enki i Ninmah, w: Mity sumeryjskie, t?um. Krystyna Szarzy?ska, AGADE Warszawa 2000, s. 40.

7. Tam?e, Inana i Enki, s. 67-68.

8. Tam?e, Enki – organizator ?wiata, s. 58-59.

9. Tam?e, Stworzenie motyki dla ludzi, Warszawa 2000 s. 134-135.

10. Ksi?ga Henocha etiopska, w: Apokryfy Starego Testamentu, Oficyna Wydawnicza Vocatio, Warszawa 2000, 8, w. 1-2; 10, w. 8; 65, w. 6-8.

11. Motyw wydarcia Bogu tajemnicy obrĂłbki metalu przetrwa? do czasĂłw niemal nam wspĂł?czesnych. S?owami Konrada zwraca si? Adam Mickiewicz do Boga: Ten tylko, kto si? wry? w ksi?gi, W metal, w liczb?, w trupie cia?o,Temu si? tylko uda?o Przyw?aszczy? cz??? Twej pot?gi... (Adam Mickiewicz, Dzie?a, Czytelnik 1995, s. 162)

12. Ajschylos: Prometeusz skowany, t?um. J. Kasprowicz, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2005, w. 544-550.

13. Schmandt-Besserat D.: Ocher in Prehistory: 300 000 years of the use of iron ores as pigments, w: Wertime Theodore A., Muhly James D.: The Coming of the Age of Iron, New Haven and London: Yale Univeristy Press, 1980, s. 127.

14. Witruwiusz: O architekturze ksi?g dziesi??, t?um. Kazimierz Kumaniecki, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2004, VII, 7,1.

15. Titus Lukretius Carus: O naturze wszechrzeczy, t?um. Edward Szyma?ski, Pa?stwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, V, w. 1281-1296.

16. Titus Lukretius Carus: O naturze rzeczy, t?um. Grzegorz ?urek, Pa?stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1994, V, w. 1253-1263.

17. Pauzaniasz: W?drĂłwki po Helladzie – U stĂłp boga Apollona, t?um. Janina Niemirska-Pliszczy?ska, Henryk Podbielski, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2005, ks. VIII, 14, 8.

18. Epos o Gilgameszu, t?um. K. ?yczkowska, P. Puchta, M. Kape?u?, AGADE Warszawa 2002, s. 13, 22, 74.

19. Gajusz Juliusz Cezar: Wojna afryka?ska, w: Corpus Caesarianum, t?um. i oprac. E. Konik i W. Nowosielska, Wydawnictwo Uniwersytetu Wroc?awskiego, Wroc?aw 2003, 20.

20. W t?umaczeniu ks. Jakuba Wujka.

21. Wg Biblii Tysi?clecia

22. Lugalbanda z Unug, w: Eposy sumeryjskie, t?um. Krystyna Szarzy?ska, Wyd. AGADE, Warszawa 2003, s. 52.

23. Pauzaniasz: W?drĂłwki po Helladzie – Na olimpijskiej bie?ni i w boju, t?um. Janina Niemirska-Pliszczy?ska, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2004, ks. VI, 10, 5.

24. Wielowiejski J.: RozwĂłj techniki odlewniczej w staro?ytnej Grecji, Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 1974, t. 22, nr 3, s. 393-423.

25. Witruwiusz: O architekturze ksi?g dziesi??, t?um. K. Kumaniecki, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2004, II, 7, 3-4.

26. K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksi?g XXXVII prze?o?onej na j?zyk polski przez JĂłzefa ?ukaszewicza, Pozna?, w Ksi?garni i drukarni J. ?ukaszewicza, 1845, XXXVI, 49.

27. W t?umaczeniu ks. Jakuba Wujka.

28. Herodot: Dzieje, t?um. Seweryn Hammer, Czytelnik, Warszawa 2005, III, 96.

29. W oryginale quam fundendi aeris, co nale?y dos?ownie przet?umaczy? - ni? odlewanie miedzi.

30. K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksi?g XXXVII prze?o?onej na j?zyk polski przez JĂłzefa ?ukaszewicza, Pozna?, w Ksi?garni i drukarni J. ?ukaszewicza, 1845, XXXV, 46.

31. Pliniusz: Historia Naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 309.

32. Tam?e, XXXIV, s. 348.

33. Lukian: Sen albo kogut, w: Dialogi, t?um. Micha? Bogucki, t.I, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2006, s. 72.

34. Pauzaniasz: W?drĂłwki po Helladzie – W ?wi?tyni i w micie, t?um. Janina Niemirska-Pliszczy?ska, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2005, ks. III, XVII, 6.

35. Tam?e, ks. I, XIV, 6.

36. W oryginale: Exprimet et mollis imitatibur aere capillos – co mo?na przet?umaczy?: znakomicie po mistrzowsku odtwarza mi?kkie w?osy w br?zie; zapis ten mo?e oznacza? zarĂłwno proces kucia, jak i odlewania.

37. Horacy: Sztuka poetycka, w: Dzie?a wszystkie, t. II, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, w. 32-35.

38. Ajschylos, Agamemnon, w: Antologia tragedii greckiej, Wydawnictwo Literackie, KrakĂłw 1989, w. 614-620.

39. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, 348.

40. Cato: O gospodarstwie wiejskim, t?um. Stanis?aw ?o?, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1956, XCVIII, 2.

41. K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksi?g XXXVII prze?o?onej na j?zyk polski przez JĂłzefa ?ukaszewicza. Pozna?, w Ksi?garni i drukarni J. ?ukaszewicza, 1845, XV, 8.

42. Arystofanes: Acharnejczycy, w: Komedie, t. I, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2005, w. 1128-1129.

43. K. Pliniusza Starszego Historyi naturalnej ksi?g XXXVII prze?o?onej na j?zyk polski przez JĂłzefa ?ukaszewicza. Pozna?, w Ksi?garni i drukarni J. ?ukaszewicza, 1845, XXXV, 51.

44. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 292.

45. Posejdippos: Epigramy, t?um. Jerzy Danielewicz, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2004, s. 81.

46. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 304-305.

47. W oryginale: Evecta supra humanum fidem ars est successus, mox et audacia

48. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 306-307.

49. Mia?o to miejsce w roku 304 przed Chrystusem.

50. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 307-308.

51. Zamarovsky V.: Tropami siedmiu cudĂłw ?wiata, Wydawnictwo „?l?sk”, Katowice, 1990, s. 119.

52. Tam?e, s. 216

53. ?anowski J.: Szlakiem siedmiu cudĂłw staro?ytno?ci, Ksi??ka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 179-182.

54. Posejdippos: Epigramy, t?um. Jerzy Danielewicz, PrĂłszy?ski i S-ka, Warszawa 2004, s. 117.

55. Talent grecki odpowiada ok. 26,2 kg

56. Zamarovsky V.: Tropami siedmiu cudĂłw ?wiata, Wydawnictwo „?l?sk”, Katowice 1990, s. 218.

57. Polibiusz: Dzieje, t?um. Seweryn Hammer, t. I, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 2005, V, 88-89.

58. ?anowski J.: Szlakiem siedmiu cudĂłw staro?ytno?ci, Ksi??ka i Wiedza, Warszawa 1964, s. 191.

59. Pliniusz: Historia naturalna, t?um. I. T. Zawadzcy, Zak?ad Narodowy im. Ossoli?skich, Wroc?aw 1961, XXXIV, s. 308-309.

60. Barnard Noel: Bronze casting and bronze alloys in Ancient China, The Australian National University and Monumenta Serica, 1961, s. 3.

61. British Museum, fot. autor.

62. Simpson B. L.: Development of the metal casting industry, American Foundrymen’s Association 1948, s. 13.

63

64. Kolos rodyjski, Encyklopedia internetowa Wikipedia.

65. The high appreciation of the cultural relics of the Zeng Hou Yi tomb, edited by Hubei Provincial Museum, 1995.


http://vivat.agh.edu.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=180:63&catid=39:vivat-akademia-numer-3&Itemid=65

NAJDAWNIEJSZE DZIEJE.



http://www.history-of-mining.pwr.wroc.pl/attachments/article/20/21Mikos-Kopalnictwo_i_przerobka_cyny_w_Europie.pdf